Mazrae-admin
1 سال پیشسن گندم با نام علمی (Eurygaster integriceps) یکی از مهمترین آفات مزارع گندم و جو است که با تغذیه از شیره گیاه باعث کاهش کیفیت و کمیت محصول میشود. این آفت دارای چرخه زندگی شامل تخم، پورگی (پوره) و حشره کامل است.
در این مقاله به بررسی زیستشناسی، نحوه خسارت، عوامل گسترش آلودگی و روشهای مدیریت سن گندم میپردازیم.
زیستشناسی سن گندم
سن گندم یک نسل در سال دارد و بیشتر عمر خود را در پناهگاههای طبیعی مانند دامنه کوهها، زیر علفهای هرز (گون و درمنه)، شکافهای زمین، زیر پوستک درختان و بقایای گیاهی سپری میکند. این دوره که تابستانگذرانی و زمستانگذرانی نام دارد، تا اواخر زمستان ادامه مییابد.
تأثیر سرما:
سرمای شدید و یخزدگی باعث ایجاد تلفات آفت در اماکن زمستانگذران میشود. سنهای نر و آنهایی که ذخایر چربی کمتری دارند، در مناطق بدون پوشش برفی بیشتر از بین میروند.
خروج از زمستانگذرانی:
با افزایش دمای هوا (۱۳.۵ تا ۱۴ درجه سانتیگراد)، سنها از محلهای زمستانگذرانی خارج شده و به مزارع گندم و جو مهاجرت میکنند. این پدیده که ریزش سن مادر نام دارد، تدریجی بوده و در صورت کاهش دما یا بارندگی ممکن است به طور موقت متوقف شود.
چرخه زندگی سن گندم
| مرحله | توضیحات |
|---|---|
| سن مادر | پس از ورود به مزارع، از جوانهها تغذیه کرده و تخمگذاری میکند |
| پوره سن ۱ | از تخم خارج میشود اما تغذیه نمیکند |
| پوره سنین بالاتر (۲ تا ۵) | از خوشهها و دانههای گندم تغذیه میکنند |
| پوره سن ۵ | بیشترین تغذیه را دارد (خطرناکترین مرحله خسارت) |
| حشرات بالغ نسل جدید | پس از رشد کامل به مناطق تابستانگذرانی و زمستانگذرانی مهاجرت میکنند |
نحوه خسارت سن گندم
سن گندم دو نوع خسارت به مزارع وارد میکند:
۱. خسارت کمی (توسط سن مادر)
سن مادر در مراحل اولیه رشد گیاه، با تغذیه از برگ، ساقه و خوشه، باعث زردی و خشکی گیاه میشود.
بیشترین اثر: مرحله پنجهزنی گندم (تغذیه از جوانههای مرکزی، پژمردگی و ضعف گیاه)
۲. خسارت کیفی (توسط پورههای سنین بالاتر و حشرات بالغ نسل جدید)
پورههای سنین بالاتر و حشرات بالغ نسل جدید با تغذیه از دانهها، کیفیت محصول را کاهش میدهند. این خسارت میتواند تا ۱۰۰٪ دانهها را تحت تأثیر قرار داده و باعث چروکیدگی و کاهش ارزش نهایی گندم شود.
عوامل گسترش آلودگی سن گندم
۱. تخریب مراتع و کاهش پوششهای طبیعی
۲. افزایش سطح زیر کشت غلات در مناطق دیم
۳. برداشت دیرهنگام محصول (فرصت بیشتر برای تغذیه سنها)
۴. کاهش دشمنان طبیعی سن گندم
۵. خشکسالیهای پیدرپی (افزایش طغیان آفت)
روشهای کنترل و مدیریت سن گندم
۱. پیشگیری و مدیریت اکولوژیک
عدم کشت گندم و جو در شیبهای بالادست کوهها به کاهش جمعیت سن گندم در مزارع کمک میکند. این روش به ویژه در مناطق دیم کشور اهمیت زیادی دارد.
۲. کنترل بیولوژیک
دشمنان طبیعی سن گندم نقش مهمی در تنظیم جمعیت این آفت دارند.
| دشمن طبیعی | نحوه عملکرد |
|---|---|
| زنبورهای پارازیتویید (جنس Trissolcus sp) | تخمگذاری درون تخمهای سن گندم، از بین بردن آنها |
| مگسهای فازیا (جنس Phasia sp) | تخمگذاری روی بدن سنهای بالغ، باعث مرگ آنها |
| عوامل بیماریزای قارچی | آلوده کردن سن گندم در محلهای زمستانگذرانی و تابستانگذرانی |
۳. کنترل مکانیکی
- جمعآوری حشرات بالغ از زیر بوتهها (روش پرهزینه و زمانبر)
- سوزاندن بوتههای محل زمستانگذرانی (غیرتوصیه به دلیل تخریب محیط زیست)
۴. کنترل زراعی
| روش | توضیح |
|---|---|
| کشت جو به عنوان گیاه تله | کشت جو در کنار مزارع گندم و سمپاشی آن هنگام هجوم سنهای بالغ |
| برداشت زودهنگام | کاهش زمان در دسترس بودن منابع غذایی آفت |
| استفاده از ارقام مقاوم | ارقام بزوستایا و نوید (مقاوم)، امید و آزادی (مقاومت نسبی) |
| تناوب زراعی و آیش | کاهش جمعیت آفت در سالهای بعد |
| شخم عمیق در پاییز | از بین بردن بقایای گیاهی |
۵. مدیریت بهزراعی
مدیریت کوددهی: کاهش مصرف کودهای ازته در اواخر فصل (زیرا باعث رشد طولانیتر گندم و افزایش منابع غذایی برای سنهای نسل جدید میشود)
مبارزه با علفهای هرز: که میتوانند به عنوان پناهگاه برای سن گندم عمل کنند
ضدعفونی و بوجاری بذر: قبل از کاشت برای کاهش احتمال انتقال آفت
۶. کنترل شیمیایی
زمان مناسب مبارزه:
| مرحله | زمان سمپاشی | سموم توصیه شده |
|---|---|---|
| مرحله سن مادر | زمانی که ۹۰% سنها به مزارع ریزش کردهاند | – |
| مرحله پورهها | سن دوم پورگی | دلتامترین (کیمیا دلتا)، تریکلرفن (تری کلروفن) |
جمعبندی و نتیجه گیری
سن گندم یکی از مهمترین آفات غلات است که خسارت کمی و کیفی قابل توجهی به محصول وارد میکند.
خلاصه روشهای مدیریت آفت:
| روش کنترل | اقدامات اصلی |
|---|---|
| پیشگیری و مدیریت اکولوژیک | عدم کشت در شیبهای بالادست کوهها |
| کنترل بیولوژیک | حفاظت از زنبورهای Trissolcus و مگسهای Phasia |
| کنترل زراعی | کشت جو به عنوان گیاه تله، برداشت زودهنگام، ارقام مقاوم، تناوب، شخم عمیق |
| مدیریت بهزراعی | کاهش کود ازته در اواخر فصل، مبارزه با علفهای هرز |
| کنترل شیمیایی | سمپاشی در مرحله سن مادر (۹۰% ریزش) و مرحله پوره سن ۲ |
نکات کلیدی:
- حساسترین مرحله خسارت: پوره سن ۵
- خسارت کیفی میتواند تا ۱۰۰% دانهها را تحت تأثیر قرار دهد
- خشکسالیهای پیدرپی باعث افزایش طغیان آفت میشود
- برداشت زودهنگام محصول و استفاده از ارقام مقاوم نقش مهمی در کاهش خسارت دارد