سامانه مزرعه
2 سال پیشباغداران در تمام اقلیمها و مناطق به دنبال رسیدن به درختانی هستند که تمام ویژگیهای مورد انتظار آنها از قبیل مقاومت به سرما و خشکی، آفات و بیماریها و پربار بودن در عین حال نیاز به مواد مغذی کمتر را داشته باشد.
پیوند زدن درختان اغلب برای ایجاد درخت ترکیبی بادوام استفاده میشود. هدف از پیوند، ایجاد درختی است که تمام ویژگیهای خوب و قابل انتظاری که جمعاً میخواهیم را پرورش دهیم. البته اهداف پیوند متفاوت است، اما در تمام مراحل پیوند باید شرایط لازم برای یکپارچگی و موفقیت فراهم شود.
یکی از مهمترین پارامترهای پیوند زدن درختان، ایجاد شرایط محیطی و فیزیولوژیکی مناسب برای گیاه است. بسیاری از باغداران و کشاورزان این عمل را در میان درختان میوه برای اهداف مختلف انجام میدهند.
در این مقاله به تعریف پیوند، اصطلاحات پایه و پیوندک، دلایل، مزایا، شرایط و ۱۰ روش پیوند زدن درختان میوه میپردازیم.
تعریف پیوند
در پیوند، اتصال بین دو درخت مختلف حاصل میشود. پیوند زدن درختان زمانی امکانپذیر میشود که این دو گونه مختلف پس از مدتی ادغام شوند و با هم جوش بخورند. در این حالت یک گونه گیاهی از دو ترکیب متفاوت ایجاد میشود. این درخت تولیدی میتواند به طور واحد به زندگی خود ادامه دهد.
اصطلاحات پایه و پیوندک
پایه: قسمت پایینی پیوند است که سیستم ریشه گیاه را تشکیل میدهد و ممکن است دانهال (نهال بذری)، قلمههای ریشهدار شده یا گیاهی خوابانده شده باشد.
پیوندک: قطعه کوتاهی است که از شاخه جدا شده و دارای چندین جوانه راکد است و هنگام پیوند، قسمت بالایی را تشکیل میدهد و ساقه، شاخهها و یا هر دو از آن رشد میکنند.
پیوندک باید از رقم مورد نظر گرفته شود و عاری از بیماری باشد. شباهت بین نوع این دو گیاه، امکانات بیشتری را برای همجوشی فراهم میکند. هر چه این دو گیاه از نظر خانواده و ژنتیک بیشتر شبیه باشند، احتمال موفقیت پیوند بیشتر میشود.
مثال: شرایط پیوند خوبی بین درختان گیلاس و آلبالو وجود دارد، زیرا از نظر ژنتیکی شبیه هم هستند.
تأثیر پیوند بر طول عمر درخت
پیوند درختان اغلب با کاهش طول عمر گیاهان همراه است. به عنوان مثال:
- زمانی که درخت پسته به نمونه همسان یا آتلانتیکا پیوند زده میشود، درخت پیوند شده میتواند تقریباً ۲۰۰ سال عمر کند.
- اگر پیوند توسط درخت چاتلانقوش یا بنه تشکیل شود، طول عمر درخت حدود ۶۰ سال میباشد.
دلایل پیوند زدن درختان
۱. تکثیر گونههایی که نمیتوان آنها را با استفاده از قلمه و پاجوش تکثیر کرد (حفظ وضعیت ژنتیکی گیاه)
۲. تکثیر نمونههای درختان فرسوده (به شرط فعال و جوان بودن ریشه)
۳. جبران کمبود شیره درخت
۴. ترمیم درخت آسیب دیده
۵. سازگار کردن درخت با محیط زیست (مثلاً پیوند درخت حساس به خاک مرطوب به پایه مقاوم)
۶. تعدیل رشد (ضعف یا استحکام ریشهها به درجه متوسط میرسد)
۷. رسیدن سریعتر به مرحله باردهی
مزایای پیوند زدن درختان
۱. افزایش بازده محصول
۲. تولید میوههای بزرگ و باکیفیت
۳. ماندگاری طولانی میوهها (مقاومت بیشتر در برابر آسیب)
۴. دیررس شدن میوهها (قیمت بالاتر در بازار)
زمان و شرایط انجام پیوند
زمان پیوند
- پیوندهای جوانه: اواخر خرداد تا اواخر تابستان
- پیوندهای چوبی: اواخر زمستان تا شروع رشد گیاه
شرایط دمایی
- هنگام پیوند باید به مقدار شیره گیاه توجه شود (اتصال در زمانی که شیره زیاد است برقرار نمیشود)
- دمای بالا میتواند پیوندک را خشک و از بین ببرد
- اگر دما کمتر از ۱۰ درجه سانتیگراد باشد، سلولهای پیوند فعالیت خود را از دست میدهند
ارتفاع محل پیوند از سطح خاک
| نوع درخت | ارتفاع محل پیوند تا سطح خاک |
|---|---|
| سیب | ۱۰ تا ۱۵ سانتیمتر |
| گلابی | ۲۰ سانتیمتر |
| هلو و شلیل | ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر |
| زردآلو | ۱۵ سانتیمتر |
| گیلاس | ۱۵ تا ۲۰ سانتیمتر |
شرایط انتخاب پایه
۱. مقاومت لازم در برابر سرما
۲. شرایط پرورش مناسب و رشد سریع
۳. مقاومت به آفات و بیماریها
شرایط انتخاب پیوندک
۱. انتخاب از گیاه یکساله
۲. انتخاب از قسمتهای شاخههای بارده یا گلدهنده
۳. انتخاب از قسمت میانی شاخهها (قسمت پایین میوه کم دارد، قسمت بالایی ضعیف است)
۴. اگر پیوندک از درخت خفته گرفته میشود، جداسازی باید در مدت خواب درخت انجام شود
انواع پیوند درختان میوه (۱۰ روش)
پیوندهای درختان میوه به دو دسته کلی تقسیم میشوند: پیوند جوانهای و پیوند شاخه.
دسته اول: پیوند جوانهای
پیوندکها از شاخههای سال جاری گرفته میشوند یا در هنگام خواب تهیه و تا بهار در دمای ۰ تا ۴ درجه سانتیگراد نگهداری میشوند. زمان اجرا: اواخر زمستان تا اواخر تابستان.
۱. پیوند سپری یا شکمی (پیوند T)
مرسومترین نوع پیوند جوانه که بیشترین کاربرد را دارد.
کاربرد: درختان هلو، بادام، آلو، شلیل، گلابی و سیب
نکته ویژه: در درختانی مانند پسته و مرکبات که پس از برش تولید شیره میکنند، برش پایه به صورت T معکوس انجام گیرد.
روش اجرا:
- برش عمودی ۲.۵ سانتیمتری در پایه ایجاد کنید
- عمود بر آن برش افقی به اندازه یک چهارم قطر ساقه ایجاد کنید
- پیوندک را با برشی به ارتفاع ۱.۵ سانتیمتری دارای جوانه بردارید
- جوانه برداشته شده را از بالا وارد شکاف ایجاد شده در پوست پایه کنید و به سمت پایین ببرید تا جفت گردد
- روی آن را با نوار پلاستیکی بپوشانید (روی جوانه بسته نشود)
۲. پیوند لولهای (ماسورهای)
کاربرد: درختان انار و پسته
مزایا: آسانی انجام، گیرایی بالا، عدم نیاز به چسب و نخ پیوندی
روش اجرا:
- پوست ساقه پایه به طول حدود ۱ تا ۳ سانتیمتر را برش دهید و بردارید
- پایه را درون پیوندک دارای جوانه که به شکل لوله است فرو کنید
- پیوندک و پایه روی هم میلغزند تا لایههای جوانه روی هم قرار گیرند
نکته: این روش برای درختان با قطر کمتر از یک سانتیمتر استفاده میشود. اگر قطر پایه و پیوند متفاوت باشد، از روش پیوند حلقهای استفاده میشود.
۳. پیوند قاشی
کاربرد: درختانی که پوست نمیدهند مانند انگور
زمان اجرا: پیوندک و پایه هر دو در حال استراحت هستند
روش اجرا:
- پیوندکها را از شاخههایی با قطر ۱ تا ۲.۵ سانتیمتر انتخاب کنید
- برشی با زاویه ۴۵ درجه در زیر جوانه بزنید
- از ۲.۵ سانتیمتری بالای جوانه برشی شیبدار به طرف پایین در داخل ساقه بزنید تا به برش اول برسد
- در پایه نیز برشی کاملاً مشابه ایجاد کنید
- آنها را روی هم قرار دهید و بجز روی جوانه بقیه را ببندید
۴. پیوند وصلهای
کاربرد: درختانی که پوست ضخیم دارند مانند گردو
زمان اجرا: زمانی که درخت پوست میدهد و رشد سریعی دارد
روش اجرا:
- قسمتی از پوست بین ۲ گره روی پایه به صورت مربع یا مستطیل بردارید
- پیوندک از جوانههایی که در کنار یک برگ باشد به همان اندازه بردارید
- روی پایه قرار دهید
دسته دوم: پیوند شاخه
زمان اجرا: اواخر زمستان تا اوایل بهار
پیوندک در زمان استراحت گیاه گرفته شده و در دمای صفر درجه سانتیگراد نگهداری میشود.
۵. پیوند مجاورتی
کاربرد: زمانی که درخت پیوندهای ممکن دیگری نداشته باشد (مثلاً وجود دو یا چند درخت یکسان اما متفاوت از نظر عملکرد در یک باغ کنار هم)
روش اجرا:
- لایه نازکی از یک طرف پوست هر یک از پایه و پیوند را بردارید
- برشها را در اواخر زمستان یا اوایل بهار به صورت شیبدار با زاویه ۲۰ تا ۳۰ درجه انجام دهید
- محل برشها را روی هم قرار داده و به یکدیگر ببندید
نکته: پایه و پیوند تا زمان گرفتن پیوند متصل به ریشه خود هستند.
۶. پیوند پلی (پیوند تعمیری)
زمان اجرا: اوایل بهار
کاربرد: ترمیم نواحی آسیب دیده درخت
روش اجرا:
- از شاخههایی با قطر تقریبی ۱ تا ۲ سانتیمتر استفاده کنید
- به فاصله ۵ تا ۷ سانتیمتر از بالا و پایین محل آسیب دیده، پوست را برش دهید
- از قسمت سالم خود درخت، پوست برای این قسمت جدا کنید
۷. پیوند اسکنه
زمان اجرا: زمستان
کاربرد: بیشتر برای تغییر رقم
ویژگی: قطر پایه میتواند بزرگتر از پیوند باشد
روش اجرا:
- پایه از تنه، شاخه اصلی یا تاج بریده میشود
- برشی به عمق حدود ۲ تا ۵ سانتیمتر بر روی قطر پایین ایجاد کنید
- پیوندک به طول ۱۲ تا ۲۰ سانتیمتر از شاخه یکساله جدا کنید
- سر پیوندک را برشی اریب بدهید و در محل بریدگی روی پایه فرو کنید
نکته مهم: لایه زاینده پایه و پیوندک باید بر روی یکدیگر قرار گیرند.
۸. پیوند تاجی (پوست)
مزیت: در کمترین زمان ممکن نتیجه میدهد
کاربرد: شاخههای با هر قطری (ضخیم یا نازک)
زمان اجرا: زمانی که درخت پوست میدهد
روش اجرا:
- در پایههایی با قطر ۲۰ تا ۳۵ سانتیمتر، برشی عمودی به طول ۲.۵ تا ۵ سانتیمتر بزنید و پوست را بردارید
- پیوندک که انتهای آن را اریب به سمت پوست برش دادهاید، در شکاف پایه قرار دهید
۹. پیوند زبانهای (انگلیسی – پیوند رومیز)
کاربرد: در پایه و پیوندکهای هم قطر با اندازه ۰.۵ تا ۱.۵ سانتیمتر در درختانی مانند سیب و گلابی
روش اجرا:
- پایه را از ۱۰ سانتیمتری بالا خاک قطع کنید
- برش شیبداری حدود ۳ سانتیمتر در بالای آن ایجاد کنید
- در وسط این برش، برش دیگری به شکل زبانه ایجاد کنید
- روی پیوندک نیز همین عمل را تکرار کنید
- لایههای زاینده پایه و پیوندک را روی هم قرار دهید
نکته: اگر برشها فاقد زبانه بودند، به آن پیوند نیمانی نیز میگویند.
مراقبتهای پس از پیوند
موفقیت در پیوند زدن درختان تا حدی نیازمند مراقبتهای پس از پیوند است:
- آبیاری منظم درختان
- فراهم نمودن شرایط مناسب برای جوانه زدن پیوند
- دادن کود برای تقویت درختان
جمعبندی و نتیجه گیری
پیوند زدن درختان میوه یکی از مهمترین تکنیکهای باغبانی برای بهبود کیفیت و کمیت محصول، افزایش مقاومت درختان و سازگاری با شرایط محیطی است. در این مقاله با ۱۰ روش پیوند آشنا شدید:
پیوندهای جوانهای (۴ روش):
۱. پیوند سپری یا شکمی (T)
۲. پیوند لولهای (ماسورهای)
۳. پیوند قاشی
۴. پیوند وصلهای
پیوندهای شاخه (۵ روش):
۵. پیوند مجاورتی
۶. پیوند پلی (تعمیری)
۷. پیوند اسکنه
۸. پیوند تاجی (پوست)
۹. پیوند زبانهای (انگلیسی)
توصیه میشود باغداران با توجه به نوع درخت، فصل مناسب و شرایط آب و هوایی منطقه خود، روش پیوند مناسب را انتخاب کرده و اصول صحیح را رعایت نمایند.