سامانه مزرعه
7 ماه پیش
انار یکی از مهمترین محصولات باغی ایران است که علاوه بر مصرف داخلی، جایگاه ویژهای در صادرات دارد. اما آفتی به نام کرم گلوگاه انار (Ectomyelois ceratoniae) سالهاست که تهدید جدی برای این محصول به شمار میرود. خسارت این آفت نه تنها باعث کاهش کمیت و کیفیت میوه میشود، بلکه بازارپسندی و ماندگاری انار را نیز به شدت تحت تأثیر قرار میدهد.
شناخت دقیق این آفت، علائم و روشهای کنترل آن، نخستین گام برای مدیریت موفق و کاهش خسارت است. در این مقاله به معرفی کامل کرم گلوگاه انار، علائم آلودگی و راهکارهای نوین مبارزه میپردازیم.
میزبانهای کرم گلوگاه
کرم گلوگاه انار در تمام مناطق کشت انار در ایران انتشار دارد و درخت انار میزبان اصلی آن است. علاوه بر انار، این آفت میتواند روی درختان دیگر مانند پسته و انجیر نیز زندگی و خسارت وارد کند، اگرچه شدت آلودگی در این میزبانها کمتر از انار است.
ویژگیهای ظاهری آفت
| مرحله | ویژگیها |
|---|---|
| حشره بالغ | پروانه کوچک، خاکستری مایل به قهوهای، بالهای جلویی دارای نوار زیگزاگی روشن، بالهای عقبی سفید |
| تخم | بیضی و کمی کشیده، ابتدا قرمز، سپس سفید مایل به زرد |
| لارو | بسته به نوع تغذیه از کرم روشن تا صورتی و قرمز |
| شفیره | قهوهای روشن، طول حدود ۹ میلیمتر، داخل میوههای آلوده یا زیر برگهای ریخته شده و خاک اطراف تنه |
زیستشناسی کرم گلوگاه انار
زمستانگذرانی
به صورت لاروهای سنین آخر در داخل تاج میوه، میوههای آلوده یا زیر پوست تنه درختان
ظهور حشرات بالغ
اواخر فروردین تا اوایل اردیبهشت (بسته به شرایط اقلیمی)
تخمگذاری
- محل تخمگذاری: روی میله، پرچم و گاهی دیواره داخلی تاج میوه
- تعداد تخم هر ماده: حدود ۱۰۰ تخم در هر نوبت
- مدت تفریخ تخم: ۸ تا ۱۰ روز (بسته به دمای محیط)
دوره لاروی
حدود ۲۳ روز
دوره شفیرگی
۷ تا ۱۰ روز
طول یک نسل
حدود ۳۵ روز
تعداد نسل در سال
۴ تا ۵ نسل
دوره فعالیت
از زمان گلدهی درخت انار تا برداشت محصول
نحوه خسارت کرم گلوگاه انار
مهمترین خسارت کرم گلوگاه انار ناشی از تغذیه لاروهاست. لاروهای جوان پس از خروج از تخم، ابتدا در تاج میوه حرکت کرده و سپس با ایجاد سوراخ وارد میوه میشوند. آنها از دانهها و بافت داخلی تغذیه کرده و موجب لکههای قهوهای و ترکخوردگی در پوست میوه میگردند. در هر میوه ممکن است تا چهار لارو وجود داشته باشد.
انواع خسارت
| نوع خسارت | توضیح |
|---|---|
| پوسیدگی و ترشیدگی | ورود لارو شرایط رشد قارچهای بیماریزا را فراهم میکند (کپک سبز و سیاه) |
| ترکیدگی میوه | تغذیه لارو نزدیک به پوست همراه با نوسانات دما و رطوبت (بیشتر در میوههای رسیده) |
| ریزش میوه | در نسل اول آفت شدیدترین ریزش؛ در نسلهای بعدی بین ۳۰ تا ۷۰ درصد محصول |
| انتقال آلودگی به انبار | تخم یا لاروهای پنهان در میوههای سالم ظاهری، خسارت پس از برداشت |
میزان خسارت در ارقام مختلف
| نوع رقم | شدت خسارت |
|---|---|
| ارقام زودرس، میوه شیرین، پوست نازک | بسیار شدید (تا ۹۰ درصد محصول) |
| ارقام دیررس، پوست ضخیم | مقاومت نسبی (خسارت بالا به دلیل همزمانی با اوج جمعیت آفت) |
روشهای کنترل تلفیقی کرم گلوگاه انار
الف) اقدامات پیشگیرانه
| روش | توضیح |
|---|---|
| انتخاب ارقام مقاوم | ملس اصفهان، نادری، بادرود، ساوه، ارقام پوست سفید یا شیرین |
| اجتناب از کاشت مخلوط | خودداری از کاشت انار کنار انجیر و پسته |
| کاشت اصولی نهال | گودال یک متر مکعب، کود آلی پوسیده، طوقه بالاتر از سطح خاک، فاصله مناسب |
| آبیاری منظم | خاک سبک: هر هفته / خاک سنگین: هر ده روز یکبار (به ویژه دو نوبت اولیه پس از گلدهی) |
| تغذیه بهینه | کوددهی مناسب برای افزایش مقاومت طبیعی درخت |
| چالکود | هر سه تا چهار سال یک بار، قبل از شروع رشد بهاره، ترکیب کود حیوانی پوسیده با کود توصیه شده |
| هرس درختان | هرس زمستانه و هرس سبز در طول فصل رشد |
| پوشش سبز در باغ | حفظ رطوبت، کاهش تبخیر، حمایت از دشمنان طبیعی (کشت گیاهان شهدزا با گل سفید) |
| بهداشت باغ | حذف بقایا و علفهای هرز، شخم و یخ آب زمستانه |
ب) روشهای غیرشیمیایی (بدون استفاده از سموم)
۱. جمعآوری میوههای آلوده
- از اواخر بهار تا پایان فصل برداشت، هر ۱۵ روز یکبار
- انارهای پوسیده روی درخت یا کف باغ تا پایان اسفند جمعآوری شوند
- میوههای جمعآوری شده در قفسهای توری مش ۱۸ قرار داده شوند (حفظ دشمنان طبیعی)
۲. پرچمزدایی و تاجتراشی
- حدود ۲ تا ۳ هفته پس از اوج گلدهی (دهه آخر خرداد) – زمانی که میوه به اندازه گردو است
۳. پوششگذاری تاج میوه
- استفاده از توری پارچهای مش ۴۰ یا پلیمر صمغ گیاهی ۰.۲۵٪
- زمانهای مناسب: ۲، ۴ و ۸ هفته پس از ظهور گل یا دو بار در خرداد
۴. استفاده از جلبکنندهها و دورکنندهها
| روش | توضیح |
|---|---|
| فرمون جنسی | تله دلتا سفید در ارتفاع ۱.۵ متری، جهت جنوب، تعویض هر ۲-۴ هفته |
| شبپرههای ماده باکره | جایگزین فرمون مصنوعی برای شکار انبوه نرها و اخلال در جفتگیری |
| کائولین | محلولپاشی ۵٪ در چهار نوبت با فاصله ۴ هفته (کاهش آلودگی تا ۹۰٪ در ترکیب با پرچمزدایی) |
| انغوزه | یک گرم عصاره زیر تاج درخت (دورکننده ماده) – ترکیب با فرمون به روش «راندن و ربودن» |
۵. کنترل بیولوژیک با زنبور تریکوگراما
زنبور تریکوگراما تخمهای خود را داخل تخم آفت قرار میدهد و لاروهایش با تغذیه از جنین، تخم آفت را نابود میکنند.
| نکات اجرایی | توضیح |
|---|---|
| زمان رهاسازی | قبل از طلوع آفتاب یا بعد از غروب، باغ آبیاری شده باشد |
| تکرار عملیات | هر ۱۰ تا ۱۵ روز یکبار تا زمان برداشت |
| میزان رهاسازی | ۶۰ گرم پیششفیره در هکتار (معادل ۶۰۰۰ تریکوکارت یک صدم گرمی) |
| تعداد نوبت | ۸ تا ۱۰ نوبت رهاسازی |
ج) کنترل شیمیایی
پژوهشها نشان دادهاند که استفاده از سموم شیمیایی در کنترل کرم گلوگاه انار بیاثر و حتی مضر است:
- لارو آفت داخل تاج میوه قرار دارد، بنابراین سمپاشی به آن نمیرسد
- استفاده از سموم فسفره باعث طغیان کنه قرمز انار، برگریزی، ضعف و کاهش رشد درخت میشود
توصیه: سمپاشی توصیه نمیشود و تنها روشهای زراعی، مکانیکی و بیولوژیک مؤثر هستند.
جمعبندی و نتیجه گیری
کرم گلوگاه انار یکی از مهمترین آفات باغات انار در ایران است که خسارت آن در ارقام زودرس تا ۹۰ درصد محصول میرسد.
خلاصه روشهای مدیریت آفت:
| روش کنترل | اقدامات اصلی |
|---|---|
| زراعی و پیشگیرانه | ارقام مقاوم، کاشت اصولی، آبیاری منظم، تغذیه بهینه، هرس، بهداشت باغ، یخ آب زمستانه |
| مکانیکی | جمعآوری میوه آلوده (هر ۱۵ روز)، پرچمزدایی، تاجتراشی، پوشش تاج با توری مش ۴۰ یا پلیمر ۰.۲۵٪ |
| رفتاری (فرمون و دورکننده) | تله فرمونی (ارتفاع ۱.۵ متر، جهت جنوب)، کائولین ۵٪ (۴ نوبت، کاهش تا ۹۰٪)، انغوزه (۱ گرم زیر تاج) |
| بیولوژیک | زنبور تریکوگراما (۶۰ گرم شفیره در هکتار، ۸-۱۰ نوبت، هر ۱۰-۱۵ روز) |
| شیمیایی | توصیه نمیشود (بیاثر و مضر – طغیان کنه قرمز) |
نکات کلیدی:
- آفت ۴ تا ۵ نسل در سال تولید میکند
- طول هر نسل حدود ۳۵ روز
- خسارت در ارقام زودرس با پوست نازک تا ۹۰٪
- کرم گلوگاه علاوه بر انار به پسته و انجیر نیز حمله میکند
- سمپاشی شیمیایی بیاثر است (لارو داخل تاج میوه)
- کائولین در ترکیب با پرچمزدایی تا ۹۰٪ آلودگی را کاهش میدهد
- زنبور تریکوگراما از نسل سوم به بعد تا ۶۰٪ تخمهای آفت را نابود میکند