سامانه مزرعه
3 سال پیشبیشتر گونههای مهم مرکبات از مناطق آسیای خاوری و هند سرچشمه گرفتهاند. امروزه مرکبات در بیشتر مناطقی که آب به اندازه کافی وجود دارد و منطقه بدون یخبندان باشد، برای کاشت این محصول مناسب است. این پراکندگی جغرافیایی، زمینه را برای کنترل و مبارزه با بیماریها تا حدی آسان میکند، اما همچنان بیماریها یکی از مهمترین تهدیدات باغات مرکبات محسوب میشوند.
در این مقاله به بررسی چند مورد از شایعترین و خسارتزاترین بیماریهای مرکبات و روشهای کنترل آنها میپردازیم.
دستهبندی بیماریهای مرکبات
بیماریهای مرکبات به طور کلی به سه دسته تقسیم میشوند:
۱. بیماریهای باکتریایی
- بیماری میوه سبز (گرینینگ)
- بیماری شانکر باکتریایی
۲. بیماریهای ویروسی و ویروئیدی
- بیماری تریستزا (غم مرکبات)
- بیماری اگزوکورتیس
۳. بیماریهای قارچی
- بیماری لکه سیاه مرکبات
- بیماری اسکب (در متن اصلی به آن اشاره شده اما توضیح داده نشده است)
بیماری میوه سبز (گرینینگ) – Diaphorina Citri
معرفی بیماری
بیماری میوه سبز یکی از مهمترین بیماریهای باکتریایی محصولات کشاورزی محسوب میشود و به گرینینگ معروف است. این بیماری در ایران قرنطینه است. باکتری عامل بیماری، آوندهای آبکش گیاه را مورد حمله قرار میدهد.
نحوه انتقال
روش انتقال این بیماری به صورت تکثیری و پایا است. حشره ناقل با یک بار تغذیه از درخت آلوده، بیماری را منتقل میسازد. همچنین بیماری از طریق پیوندک آلوده نیز قابل انتقال است.
علائم بیماری
- زرد شدن برگهای گیاه
- کوچک و چرمی شدن برگها
- ریزش برگ
- گلدهی و میوهدهی خارج از فصل
- نامتقارن و بدشکل شدن میوهها
- سبز ماندن میوهها (عدم رنگگیری مناسب)
- کوچک شدن میوهها
- افزایش قند میوه (در برخی موارد)
- مرگ درخت در مراحل پیشرفته
روشهای کنترل
۱. جلوگیری از انتقال نهال از مناطق آلوده به مناطق سالم
۲. رعایت قرنطینه در باغات آلوده
۳. مبارزه با پسیل به عنوان ناقل اصلی بیماری
۴. ردیابی و چک کردن مکرر باغات برای اطمینان از ریشهکنی بیماری
۵. استفاده از روشهای کشت مخلوط یا کاشت ردیفی محصولات
بیماری شانکر باکتریایی – Xanthomonas Citri
معرفی بیماری
شانکر باکتریایی شایعترین بیماری در بین مرکبات است که اغلب با علائم سایر بیماریها اشتباه گرفته میشود. این بیماری سیستمیک نیست و به صورت موضعی به گیاه آسیب میزند.
علائم بیماری
علائم بیماری دو تا پنج هفته پس از آلودگی مشاهده میشود:
- در ابتدا، لکههای تیره همراه با هالههای زرد رنگ در سطح زیرین برگ مشاهده میشود
- با توسعه لکهها، جوشهایی با دهانه باز شبیه آتشفشان در هر دو سطح برگ تشکیل میشود
- لکهها یا جوشها به مرور زمان چوب پنبهای شده و دارای حاشیه برجسته، مرکز فرورفته و هاله زرد رنگ هستند
- این علائم روی برگ و میوه دیده میشود
عوامل تشدیدکننده
آفت مینوز برگ با ایجاد دالان بین برگها، باعث تسهیل در روند انتشار بیماری میشود.
روشهای کنترل
۱. استفاده از نهال سالم و گواهی شده
۲. ردیابی بیماری و چک کردن دورهای درختان
۳. ضدعفونی ماشینآلات و ادوات کشاورزی قبل از هرس
۴. حذف درختان آلوده
۵. کنترل آفت مینوز برگ مرکبات
۶. کاشت درختان بادشکن برای جلوگیری از پراکندگی باکتری توسط باد
۷. استفاده از ترکیبات مسی مانند اکسی کلرور مس یا بردوفیکس به عنوان محافظ (تکرار دورهای)
بیماری تریستزا (غم مرکبات) – Citrus Tristeza Virus
معرفی بیماری
تریستزا با نام دیگر غم مرکبات شناخته میشود و تاکنون به حدود نیم میلیون از درختان مرکبات جهان خسارت وارد کرده است.
علائم اولیه بیماری
- برنزه شدن برگها
- پیچیدگی حاشیه برگها به سمت بالا
- گلدهی زیاد و گاهی خارج از فصل
- محصولدهی زیاد درخت با میوههای متمرکز در داخل و مرکز درخت
علائم بعدی بیماری
- باردهی زودرس نسبت به درختان سالم
- رنگاندازی سریعتر میوه
- زردی برگها و رگبرگ اصلی
- فرورفتگی و شیارهای آبلهای روی شاخهها و تنه
علائم روی ریشه
علائم روی ریشه زودتر از سایر قسمتها دیده میشود:
- پژمرده شدن ریشههای فرعی
- تخریب بافت آبکش ریشه
- نکروز شدن بافت آبکش (موجب میشود مواد غذایی به ریشه نرسد)
روشهای کنترل
۱. استفاده از پایه و پیوندک سالم و مقاوم به بیماری (توجه: پایه نارنج بسیار حساس است)
۲. مبارزه با ناقلین (شتهها) – اگرچه از بین بردن تمام شتههای باغ مرکبات دشوار است
۳. سمپاشی در خزانهها برای کاهش آلودگی
۴. استفاده از پوسته برنج به عنوان پوشش سطوح بین نهالها برای دور کردن شتهها
بیماری اگزوکورتیس – Citrus Exocortis Viroid
معرفی بیماری
اگزوکورتیس یکی از بیماریهای ویروئیدی مهم مرکبات است. میزبانهای حساس به این بیماری عبارتند از:
- نارنج سه برگ
- لیمو رانگپور
- لیمو خاگی
برخی ارقام دیگر مانند لیموشیرین و اتراژ (اترج) نیز حساس هستند اما شدت علائم در آنها خفیفتر است. راف لمون در برابر این بیماری مقاوم است.
این بیماری به بسیاری از انواع مرکبات حمله میکند، اما نشانههای بیماری در بیشتر میزبانها به حالت نهان باقی میمانند.
علائم بیماری در میزبانهای حساس
- کمرشدی شدید درخت
- پوسته پوسته شدن پایهها
- خمیدگی در برگهای نهالهای حساس
- ترک خوردن پوست خارجی پایه به صورت نوارهای باریک
- خشک شدن تدریجی قطعات پوست
- پیچیدگی شدید برگها حول محور اصلی به سمت پایین (روخمشی)
نکته مهم
پرتقال، گریپفروت و نارنگی به این بیماری مبتلا میشوند اما هیچ نشانهای در آنها ظاهر نمیشود. با این حال، اگر پیوندک از درخت آلوده گرفته شود و به میزبانهای حساس پیوند زده شود، پس از چند سال علائم در پایه ظاهر میشود.
روشهای کنترل
۱. استفاده از ارقام پایه و پیوندک سالم و مقاوم
۲. ضدعفونی ابزارآلات و وسایل باغبانی با فرمالدئید و سدیم هیدروکسید
بیماری لکه سیاه مرکبات – Alternaria Alternata
معرفی بیماری
لکه سیاه مرکبات یک بیماری قارچی است که در مناطق گرمسیر با بارش تابستانه شیوع پیدا میکند. تمام ارقام مرکبات به ویژه درختان مسن و ضعیف به این بیماری حساس هستند.
علائم بیماری
- لکههای گرد فرو رفته تیره رنگ با مرکز خاکستری روی برگ و میوه
- حالت غربالی شدن لکهها روی برگ
- ریزش برگ
روشهای کنترل
۱. استفاده از نهال، پایه و پیوندک سالم
۲. جمعآوری برگهای ریخته و آلوده از سطح باغ
۳. سمپاشی درختان با ترکیب بردو
۴. هرس به موقع درختان
۵. کاهش مدت انبارداری میوهها
جمعبندی و نتیجه گیری
بیماریهای مرکبات تنوع بالایی دارند و هر یک میتوانند خسارات قابل توجهی به باغات وارد کنند. با توجه به مطالب ارائه شده در این مقاله، مهمترین راهکارهای مدیریت بیماریهای مرکبات عبارتند از:
- استفاده از نهال، پایه و پیوندک سالم و گواهی شده
- ردیابی منظم باغات و تشخیص زودهنگام علائم
- رعایت اصول قرنطینهای
- مبارزه با ناقلین بیماریها (حشرات)
- ضدعفونی ادوات باغبانی
- حذف درختان آلوده در مراحل اولیه
توصیه میشود باغداران قبل از شیوع گسترده بیماریها در منطقه، با اقدامات پیشگیرانه و کنترل زودهنگام، از بروز خسارت اقتصادی قابل توجه جلوگیری کنند. همکاری باغداران با نهادهای دولتی در زمینه اطلاعرسانی به موقع و رعایت اصول قرنطینهای نقش کلیدی در کنترل بیماریهای مرکبات دارد.