سامانه مزرعه
2 سال پیشگیاه انگل گل جالیز که در بین کشاورزان به “سرطان” معروف است، یک علف هرز علفی، انگلی، یکساله یا چندساله میباشد که به صورت گلهای زیبا در مزارع مناطق گرم و خشک سراسر جهان و در کشورهای اطراف دریای مدیترانه و غرب آسیا دیده میشود.
این گیاه فاقد ریشههای باریک و نازک است و نمیتواند آب و مواد غذایی را از خاک جذب کند، به همین دلیل بر روی ریشه گیاهان زراعی و جالیزی زندگی انگلی دارد. گل جالیز به علت برقراری ارتباط قوی با ریشه گیاهان زراعی، با جذب آب و مواد غذایی از گیاه میزبان سبب کاهش رشد و عملکرد، پژمردگی و نهایتاً مرگ آن میشود.
در این مقاله به بررسی شکلشناسی، دامنه میزبانی، میزان خسارت و روشهای کنترل گل جالیز میپردازیم.
میزان خسارت
مقدار خسارت حاصل از این گیاه انگلی بسته به شدت آلودگی، نوع میزبان و گونه گل جالیز، ۵ تا ۱۰۰ درصد گزارش شده است.
در مناطق آلوده، بیش از ۷۰ درصد به محصول گوجه فرنگی خسارت وارد میشود. کنترل آن بسیار مشکل است و خسارت این علف هرز به حدی است که بسیاری از کشاورزان محصول گوجه فرنگی خود را رها میکنند.
دامنه میزبانی
دامنه میزبانی انگل گل جالیز در میان گیاهان دو لپهای وسیع میباشد. این گیاه در کشتهای زیر دیده شده است:
- آفتابگردان
- بادمجان
- گوجه فرنگی
- توتون
- عدس
- باقلا
- نخود
- کلزا
- هویج
شکلشناسی گل جالیز
ویژگیهای ظاهری:
- گیاهی یکساله
- ارتفاع: ۱۵ تا ۵۰ سانتیمتر
- رنگ: سفید تا زرد مایل به قهوهای
- ساقه گوشتی
- برگهای فلس مانند
- فاقد کلروفیل
- تکثیر توسط بذر
گلها:
تعداد زیادی گل زیبا به شکل گل میمون با رنگ زرد مایل به بنفش و گاهی ارغوانی در طول ساقه تشکیل میدهد.
میوه:
کپسولی شکل، حاوی حدود ۵ تا ۵۰ عدد بذر
ریشه:
عمق ریشهها بسته به عمق ریشههای گیاه میزبان متفاوت است.
نحوه خسارت
بذر گیاهان میزبان در هنگام جوانه زدن و رشد، از خود مادهای تولید میکنند که نقش تحریک کنندگی در جوانهزنی بذرهای گل جالیز دارد.
مراحل خسارت:
۱. ریشهچه گل جالیز به طرف ریشه گیاه میزبان رشد میکند
۲. به ریشه میزبان میچسبد
۳. آب و مواد غذایی از میزبان میگیرد
۴. ساقه به سمت سطح زمین رشد کرده و به صورت شاخساره مارچوبهای ظاهر میشود
۵. ریشه اصلی انگل، ریشههای ثانویه تولید کرده و رشد بیرونی پیدا میکند
۶. ریشههای ثانویه، ریشه بوتههای دیگر را آلوده میکنند
۷. ساقهها به رشد ادامه داده، گل و بذر تولید میکنند
۸. کمتر از دو ماه بعد از ظهور ساقهها، بذرها بالغ و منتشر میشوند
روشهای کنترل گل جالیز
کنترل شیمیایی
کنترل شیمیایی این عامل خسارتزا با علفکشها بسیار دشوار است. مبارزه شیمیایی با علفکشها علیرغم توصیه، مصرف بسیار محدودی دارد.
علفکشهای ثبت شده:
| علف کش | مقدار مصرف | زمان مصرف | تأثیر |
|---|---|---|---|
| سولفوسولفورون | ۳۵ گرم در هکتار | ۴۰ و ۶۰ روز بعد از نشاکاری | کاهش ۷۵ و ۵۷ درصدی تراکم شاخهها، کاهش ۶۰ درصدی بیوماس |
| گلایفوزیت | ۵۰ میلیلیتر در هکتار | در تاریخ کشت اول و دوم | با غلظت بسیار پایین (عدم خسارت به گیاه اصلی) |
کنترل فیزیکی
آفتابدهی (Soil Solarization):
- انجام در گرمترین فصل سال
- پوشاندن سطح زمین با پوشش پلاستیکی تیره رنگ
- ادامه آفتابدهی به مدت ۴۵ روز
- هزینه بالا (مناسب برای محصولات با ارزش اقتصادی بالا)
غرقاب کردن مزرعه
پایش مزارع و از بین بردن لکههای محدود آلوده:
کندن اصولی بوته علف از زمین و آتش زدن بوتههای گل جالیز
حذف گل جالیز پس از ظهور:
- هنگامیکه سر از خاک بیرون آورده و قبل از گلدهی
- قطع کردن آنها از سطح خاک با ابزار تیز
- بیرون بردن اندامهای قطع شده از مزرعه (حتی بدون اتصال به میزبان، قادر به گلدهی و تولید بذر هستند)
نکته: بیرون کشیدن گل جالیز از خاک برای حذف آن باعث صدمه به ریشههای گیاه هدف میشود.
کنترل زراعی
تناوب با گیاهان غیر میزبان:
به مدت ۲ سال
استفاده از گیاهان تله:
یونجه، ذرت، سورگوم و کتان (ترشحات ریشه کتان باعث جوانه زدن بذر گل جالیز میشود، ولی تولید بذر نمیکند)
استفاده از ارقام متحمل و مقاوم
تنظیم تاریخ کاشت:
کاشت زودهنگام و پیش رس نمودن محصول برای فرار از خسارت
تغذیه مناسب گیاه:
- کاهش حاصلخیزی و بالا بودن pH خاک باعث تشدید حضور گل جالیز میشود
- تغذیه مناسب قبل از کاشت و در طول مرحله داشت میتواند میزان خسارت را کاهش دهد
- استفاده از کودهای سولفاته در طول دوره رشد گیاه
کنترل بهداشتی و قرنطینهای
- استفاده از بذرهای گواهی شده و فاقد بذر گل جالیز (از فروشگاههای تأیید شده)
- استفاده از کودهای دامی پوسیده شده و فاقد بذر علف هرز
- کنترل علفهای هرز میزبان در حاشیه مزرعه (در زمان داشت و زمان آیش)
- حذف علفهای هرز میزبان در مسیرهای آبیاری
- عدم استفاده از زه آب مزارع بالادست آلوده
- رعایت مسائل قرنطینهای
- پاکسازی ماشینآلات و ابزار کشاورزی از بذور و شاخ و برگ گل جالیز
کنترل بیولوژیک
استفاده از قارچ از جنس فوزاریوم امکان از بین بردن این علف هرز را فراهم کرده است.
کنترل با کودهای بیولوژیک
کود با تأثیر بر فیزیولوژی میزبان، خصوصیات خاک و اثر مستقیم بر روی گل جالیز از خسارت این انگل میکاهد. امروزه کودهای بیولوژیک به عنوان جایگزینی برای کودهای شیمیایی با هدف افزایش باروری خاک و تولید محصولات در کشاورزی پایدار محسوب میشوند.
جمعبندی و نتیجه گیری
گل جالیز یکی از خطرناکترین علفهای هرز انگلی است که خسارت آن تا ۱۰۰ درصد محصول میرسد. کنترل این علف هرز نیازمند رویکرد تلفیقی (IPM) شامل روشهای زراعی، مکانیکی، بیولوژیک و شیمیایی است.
نکات کلیدی برای کنترل موفق:
- پیشگیری و رعایت اصول قرنطینهای کمهزینهترین روش کنترل است
- استفاده از بذرهای گواهی شده و عاری از بذر گل جالیز
- تناوب زراعی با گیاهان غیر میزبان
- پایش منظم مزارع و حذف لکههای آلوده در مراحل اولیه
- رعایت بهداشت مزرعه و پاکسازی ادوات کشاورزی
- کنترل در مراحل نخست و پیشگیری، باعث کاهش هزینه تمام شده محصول میشود