سامانه مزرعه
2 سال پیشگیاهان زراعی برای رشد خود به آب، نور و عناصر غذایی نیاز دارند. اگر کشاورزان به صورت مداوم و پیاپی در یک محل هر ساله یک نوع محصول بکارند، عناصر غذایی موجود در خاک کاهش مییابند، در نهایت خاک دچار فرسایش میشود و کیفیت آن پایین میآید. به علاوه، محصولات دچار مشکلاتی مانند علفهای هرز، بیماریهای گیاهی و آفات خواهند شد.
کشاورزان میتوانند با کاشت دورهای محصولات مختلف در یک قطعه زمین به بهبود حاصلخیزی خاک، حفظ رطوبت خاک، کنترل علفهای هرز، بیماریها و آفات کمک نمایند.
در این مقاله به بررسی مفهوم تناوب زراعی، اهداف، مزایا و توصیههای کاربردی برای اجرای آن میپردازیم.
تناوب زراعی چیست؟
در اصطلاح کشاورزی، تناوب کشت یا تناوب زراعی به کشت محصولات مختلف به طور متوالی و با یک ترتیب مشخص در یک قطعه زمین خاص در طول زمان اشاره دارد. این روش برخلاف کشت متوالی محصولات مختلف یا توالی تصادفی محصولات است.
تناوب کشاورزی از دیرباز بین کشاورزان مرسوم بوده و تأثیر بسزایی داشته است. این روش در بین کشاورزان موفق در طی چندین نسل معمول بوده و امروزه برای کشاورزانی که میخواهند علاوه بر تأمین مواد غذایی مورد نیاز خود از سلامت و کیفیت محصولات نیز اطمینان حاصل کنند، از اهمیت فوقالعادهای برخوردار است.
تناوب کاشت، سیستمی برای طراحی یک برنامه چرخشی بین محصولات مختلف در یک قطعه زمین با هدف کاهش نیاز به کودهای شیمیایی، سموم دفع آفات و علفکشها است.
هدف از تناوب کشت
اهداف اصلی تناوب زراعی عبارتند از:
۱. حفظ و افزایش حاصلخیزی خاک
۲. جلوگیری از فرسایش خاک
۳. جلوگیری از تجمع مواد سمی در خاک
۴. کنترل علفهای هرز
۵. کنترل آفات و بیماریهای گیاهی
۶. استفاده مناسب از منابع آب آبیاری
۷. توزیع بهینه نیروی انسانی و ماشینآلات
۸. بهبود عوامل اقتصادی
مزایای اصلی تناوب کشت
۱. بهبود حاصلخیزی و ساختار خاک
تناوب کشت با بهبود شرایط شیمیایی و فیزیکی خاک، باعث افزایش حاصلخیزی و بهبود ساختار خاک میشود.
نقش حبوبات: حبوبات با تثبیت نیتروژن موجود در هوا با کمک ریشه، باعث میشوند ازت مورد نیاز محصولات بعدی فراهم شود.
نقش گیاهان ریشه عمیق: گیاهانی که دارای ریشه عمیق هستند میتوانند عناصر با ارزشی مانند فسفر و پتاسیم را از عمق خاک جذب کنند و در دسترس محصولات بعدی و گیاهانی که ریشه کمعمقتری دارند قرار دهند.
نقش یونجه: قرارگیری یونجه در چرخه کشت باعث کاهش تراکم ذرات خاک و در نتیجه بهبود وضعیت خاک میشود.
۲. کنترل آفات و بیماریها
تناوب زراعی برای کنترل بیماریهایی که میزبان گیاهی کمی دارند و برای رشد و بقای خود به محصولات مختلف یا باقیماندههای گیاهی موجود در خاک نیاز دارند، مؤثر است.
روش کار: برای کنترل این بیماریها فقط کافی است بلافاصله پس از محصول میزبان، محصولی غیر میزبان بکارید تا از رشد آفات و بیماریها جلوگیری کند. در این شرایط، بقایای محصول کاهش مییابد و در نتیجه شرایط لازم برای زنده ماندن و گسترش آفات فراهم نمیشود.
مثال: نوعی نماتد انگلی سویا که منجر به ایجاد غده در ریشه گیاه میشود را میتوان با تناوب سویا، گندم و ذرت کنترل کرد.
۳. کنترل علفهای هرز
در طی تناوب، بین علفهای هرز و محصول کاشته شده رقابتی بر سر منابع و مواد غذایی ایجاد میشود که در نهایت منجر به از بین رفتن علف هرز خواهد شد.
۴. افزایش مواد آلی خاک
با اعمال چرخش محصول، مواد آلی مانند کودهای سبز، بقایای گیاهی و بقایای محصول به خاک افزوده میشوند. از آنجایی که مواد آلی به سرعت تخریب نمیشوند، با انجام تناوب دیگر نیازی به خاکورزی بیش از حد نخواهد بود.
مزایای افزایش مواد آلی:
- بهبود نفوذپذیری خاک
- افزایش ظرفیت نگهداری آب
۵. کنترل فرسایش
تناوب محصول، ساختار خاک را بهبود میبخشد و با کاهش میزان خاکی که در معرض باد و آب قرار میگیرد به کنترل فرسایش کمک میکند.
نقش محصولات پوششی:
- تأثیر قطعات باران را به حداقل میرسانند
- از جابجایی ذرات خاک و جدا شدن رسوب جلوگیری میکنند
- سرعت حرکت آبهای سطحی را کاهش میدهند
- از فرسایش و تلفات خاک پیشگیری میکنند
۶. بهبود تنوع زیستی
تناوب محصول میتواند در ریشهها و بقایای محصولات تغییر ایجاد کند و تنوع زیستی خاک را بهبود بخشد. جوامع میکروبی موجود در خاک محصولاتی مانند ذرت که نسبت کربن به نیتروژن بالایی دارند، از محصولاتی که در مرحله بعدی تناوب کاشته میشوند و نسبت کربن به نیتروژن پایینتری دارند پشتیبانی میکند.
۷. افزایش عملکرد محصول
فواید تناوب کشت فقط محدود به بهبود ساختار خاک نمیشود، بلکه افزایش عملکرد و برداشت محصول را نیز به دنبال خواهد داشت.
مزایای عملکردی:
- کشاورز پس از فصول برداشت، محصولات متنوعی خواهد داشت
- افزایش عملکرد محصول بین ۱۰ تا ۲۵ درصد
مثال: اگر سویا و ذرت در تناوب قرار گیرند، عملکردشان به اندازه ۱۰ درصد از زمانی که به طور جداگانه و متوالی کاشته میشوند بیشتر خواهد شد.
۸. کاهش ریسک اقتصادی
کشت محصولات متنوع باعث افزایش مقاومت در برابر شرایط نامساعد آب و هوایی میشود.
مثال: بعضی از محصولات مقاومت بالایی در برابر سیلاب دارند، در حالی که بعضی دیگر میتوانند خشکی را تحمل کنند. کشت محصولات متنوع به صورت متناوب، تأثیر آب و هوای نامساعد را کاهش میدهد و در نتیجه ریسک اقتصادی را به حداقل میرساند.
توصیههای کاربردی برای تناوب زراعی
اصول کلی
۱. در یک برنامه تناوب زراعی، محصولات انتخاب شده باید از نظر اقتصادی مقرون به صرفه باشند.
۲. از کاشت پشت سر هم گیاهان هم خانواده و گیاهان دانهای (مانند غلات و حبوبات) تا حد امکان خودداری شود.
۳. از کاشت گیاهانی که دارای آفات و بیماری مشترک هستند خودداری شود.
محصولات مناسب برای تناوب
ذرت شیرین، حبوبات و دانههای روغنی گزینههای خوبی برای قرار گرفتن در تناوب زراعی هستند.
- ریشههای عمیق ذرت شیرین، شرایط خاک را برای کشت بعدی بسیار مساعد میسازد
- حبوبات با توجه به غنیسازی خاک از نظر نیتروژن، باعث تقویت شرایط تغذیهای گیاه بعدی میشوند
نکات ویژه برای برخی محصولات
سبزیجات برگی (مانند گل کلم): بهتر است بعد از نخود و لوبیا کشت شوند، زیرا این محصولات نیترات دوست هستند.
سیبزمینی: بعد از کلم و کاهو کشت نشود. سیبزمینی محصولی ازت دوست است و از آنجا که سبزیجات برگی نیتروژن خاک را تخلیه میکنند، برای برداشت محصول خوب نیاز به مصرف کود زیادی خواهد بود.
گیاهان ریشهای (مانند هویج و چغندر قند): در خاکهای بسیار حاصلخیز و غنی از مواد غذایی از جمله نیتروژن کشت نشوند، زیرا گیاه بیشتر حالت رویشی داشته و محصول نهایی ضعیفی خواهد داشت.
برنامه تناوب پیشنهادی برای گندم
گندم به عنوان یک محصول استراتژیک، میتواند در برنامه تناوب زیر قرار گیرد:
الف) کلزا – گندم – ذرت علوفهای – سیبزمینی
ب) کلزا – گندم – ذرت علوفهای – چغندرقند
جمعبندی و نتیجه گیری
تناوب زراعی شاید در ظاهر کاری مشکل به نظر برسد و کشاورز با این تصور که کاشت یک محصول را به طور دقیق بلد است و ریسک کاشت محصول دیگر را نمیپذیرد، از اجرای آن سرباز زند. اما این کار مزایا و فوایدی دارد که ریسک کاشت محصولی خارج از حیطه کشاورز را کاهش میدهد.
خلاصه مزایای تناوب زراعی:
- بهبود حاصلخیزی و ساختار خاک
- کنترل آفات و بیماریها
- کنترل علفهای هرز
- افزایش مواد آلی خاک
- کنترل فرسایش
- بهبود تنوع زیستی
- افزایش عملکرد محصول (۱۰ تا ۲۵ درصد)
- کاهش ریسک اقتصادی
تناوب زراعی میتواند باعث کاهش نیاز به مصرف سموم برای کنترل آفات، بیماری و علف هرز شود که یکی از اصلیترین دغدغههای روز کشاورزی در دنیا است.