سامانه مزرعه
2 سال پیشیونجه از مهمترین گیاهان علوفهای برای دامداران در ایران و در سطح جهان است. زراعت یونجه برای کشورهایی که دارای دامداریهای بزرگ و مدرن هستند به عنوان زراعت استراتژیک محسوب میگردد. این گیاه اولین گیاه اهلی شده است که از دیرباز در ایران کاشته میشده و از آن برای تغذیه حیوانات استفاده میشده است و بعدها از ایران به یونان، روم و سراسر جهان پراکنده شده است.
یونجه به دلیل بالا بودن ارزش غذایی، داشتن مواد مغذی فراوان، افزایش حاصلخیزی خاک، تثبیت زیستی نیتروژن گازی، توانایی کاهش انتشار گازهای گلخانهای و امکان کاشت در اقلیمهای مختلف به ملکه نباتات علوفهای یا طلای سبز مشهور شده است.
در این مقاله به بررسی کامل کاشت یونجه، شرایط خاک و اقلیم، نیاز آبی، تاریخ کاشت، روشهای برداشت و بهترین ارقام یونجه در ایران میپردازیم.
کاربردهای یونجه
یونجه برای مصارف زیر استفاده میشود:
- علوفه سبز
- علوفه خشک
- علوفه سیلو شده
- علوفه مخلوط
- پودر یونجه
- قرصهای یونجه
- چراگاه برای خوراک دام
سایر کاربردها:
- اصلاح خواص فیزیکی خاک
- پرورش زنبورعسل
- صنایع داروسازی (کلروفیل برگ برای از بین بردن بو در خمیردندان)
- صنایع صابونسازی (رنگ صابون)
- طب سنتی (کاهش قند خون و دیابت)
خاک مناسب برای کاشت یونجه
یونجه را میتوان در طیف وسیعی از خاکها کاشت، با این حال بهترین محصول در زمینهای عمیق و خاکی با بافت سبک (لومی شنی، لومی سیلیسی، لومی رسی) که خاک زیرین قابل نفوذ و با زهکش طبیعی است به دست میآید.
نکات مهم درباره خاک:
- یونجهزارها یکبار در هفته آبیاری میشوند، بنابراین خاک باید توانایی ذخیره آب داشته باشد
- زراعت یونجه در خاکهای رسی بسیار دشوار است
- یونجه به تنش غرقابی حساس است
شرایط اقلیمی
تحمل سرما، گرما، خشکی و رطوبت در یونجه باعث توسعه کشت آن در سراسر جهان شده است.
نیاز آبی
در زمان انتخاب محل کشت باید از وجود منابع آبی کافی و با کیفیت اطمینان حاصل کرد، زیرا در صورت کمبود آب، سایر اقدامات زراعی نیز مؤثر نخواهد شد.
مقاومت به خشکی:
یونجه به دلیل داشتن ریشه بسیار عمیق و قوی به استرسهای محیطی و خشکی مقاوم است و دورههای طولانی خشکی را به خوبی تحمل مینماید، ولی در استرس خشکی طی ۴۵ تا ۶۰ روز خشک خواهد شد.
توصیه آبیاری:
- برای برداشت محصول با کیفیت و کمیت بالا، رطوبت خاک نباید به کمتر از ۶۰ درصد برسد
- یونجه نسبت به گیاهان زراعی دیگر نیاز آبی نسبتاً بالایی دارد
- آبیاری بیش از حد باعث بروز بیماریهای قارچی طوقه و ریشه میشود
مرحله اول آبیاری:
بعد از کاشت بذر باید دقت شود که زمین رطوبت لازم تا مرحله جوانهزنی را حفظ کند.
نوع آبیاری:
- آبیاری کرتی: واکنش یونجه اغلب خوب است
- آبیاری بارانی: در اراضی شیبدار و سطوح بالای کشت روشی سودمند است
- در مناطق گرم و خشک: برای حفظ مزرعه از آسیب، بعد از برداشت علوفه اقدام به آبیاری کنید
دفعات آبیاری:
در مراحل رشد، بر حسب دمای محیط و شدت تبخیر و تعرق، بسته به منطقه هر ۳ هفته یکبار انجام گیرد.
نیاز دمایی
دمای خاک برای جوانهزنی:
بهترین دما برای جوانهزنی بذور یونجه ۱۸ تا ۲۹ درجه سانتیگراد است. در شرایط محیطی مناسب، بذر بعد ۲۴ تا ۴۸ ساعت جوانه میزند.
مقاومت به گرما:
یونجه به دمای نسبتاً بالا مقاوم است و رشد آن تا ۵۵ درجه سانتیگراد (هرچند کم) ادامه دارد. در مناطق دارای زمستان ملایم رشد خود را ادامه میدهد ولی میزان عملکرد کاهش مییابد.
حساسیت به گرمای خاک:
یونجه نسبت به درجه دمای بالای خاک بسیار حساس است و این امر باعث پژمردگی ریشهها و در برخی موارد مرگ گیاه میشود.
مناطق مناسب کشت:
بهترین نقاط کشت یونجه مناطقی است که درجه دمای آن از ۲۵ تا ۲۸ درجه بیشتر نشود و سالانه مجموع دما حدود ۳۰۰۰ درجه سانتیگراد باشد.
تأثیر دمای بالا:
دمای بالا باعث به گل رفتن زودتر گیاه (کوتاه شدن طول دوره رشدی) میشود.
مقاومت به سرما:
یونجه نسبت به دمای پایین مقاومت خوبی دارد و میتواند تا دمای منفی ۲۵ درجه را تحمل کند. حتی وقتی زمین دارای برف است، تا حدود منفی ۴۰ درجه را تحمل میکند.
نیاز نوری
یونجه از نظر واکنش به طول دوره نوردهی بیتفاوت یا خنثی است، اما به آفتاب یا نور بسیار شدید نیاز دارد. در روزهای آفتابی با هوای صاف، این گیاه رشد خوبی دارد.
هوادهی
در مزارعی که کشت به صورت خطی یا حتی درهم ولی به صورت شیارکشی انجام میشود، میتوان فاصله بین خطوط یا ردیفها را در فصل خواب یونجه و قبل از بیداری و شروع رشد (اواخر زمستان) کولتیواتور زد.
علت نیاز به هوادهی:
- آبیاری مکرر
- چرای دام
- تردد ماشینآلات برداشت
توصیه: هر ساله قبل از شروع فعالیت، خاک را تا عمق ۱۵ سانتیمتری کولتیواتور بزنید. این کار باعث نفوذ بهتر هوا به خاک و رسیدن هوا به ریشه گیاه میشود.
تاریخ کاشت
امکان کاشت در فصول بهار، پاییز و اواخر تابستان وجود دارد، اما کشت پاییزه از بهاره بهتر است.
کشت بهاره:
در مناطقی که زمستانها بسیار سرد است، کشت بهاره ترجیح داده میشود تا گیاهچههای جوان که ریشه قوی ندارند در اثر سرمای زمستان از بین نروند.
کشت پاییزه:
باید زمانی انجام گیرد که تا قبل از رسیدن سرمای هوا به اوج خود، گیاه به اندازه کافی رشد کرده و قوی باشد. این شرایط در مناطق معتدل و تمام مناطق گرمسیر و نیمه گرمسیر (مانند خوزستان) مطرح است.
عمق کاشت
عمق کاشت در استقرار سطح سبز یونجه اهمیت زیادی دارد. بذرهای یونجه بسیار ریز هستند و نباید زیاد عمیق کاشته شوند، زیرا ذخایر لپهها برای رساندن جوانه به سطح خاک کافی نیست. اگر هم خیلی سطحی کاشته شوند، رطوبت کافی برای رشد تأمین نمیگردد.
مطلوبترین عمق کاشت: ۱ تا ۲ سانتیمتر سطح خاک
روش کاشت
بذرها معمولاً به روش بذرپاشی در سطح زمین پخش میشوند و سپس با لایه نازکی از خاک پوشیده میشوند.
۱. کاشت دستی:
در زمین با وسعت کم کاربرد دارد. یونجه به صورت کرتی کشت میشود.
۲. کاشت با ماشین بذرکار:
در زراعتهای بزرگ انجام میشود. بعد از آمادهسازی زمین با ماشینهای بزرگ بذرکار اقدام به کاشت میشود.
تراکم و مقدار بذر مصرفی
میزان مصرف بذر در هکتار نسبت به روش و الگوی کاشت، شرایط محیطی، نوع و بافت خاک، ادوات و آبی یا دیم بودن نوع کشت متفاوت است.
| روش کاشت | میزان بذر مصرفی |
|---|---|
| کشت خطی با بذرکار | ۲۵ تا ۳۰ کیلوگرم در هکتار |
| کشت کرتی و دستپاش | ۳۰ تا ۴۰ کیلوگرم در هکتار |
| روش دستی (در برخی مناطق) | حدود ۶۰ کیلوگرم در هکتار |
نکته: مصرف بذر بیش از حد استاندارد، علاوه بر هزینه بالای تهیه بذر، به دلیل تراکم زیاد باعث کاهش پنجهزنی گیاه میشود.
فاصله خطوط در کاشت خطی: ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر
تعداد بذر مطلوب در جوانهزنی: ۳۰۰ تا ۴۰۰ بذر
بهترین نوع یونجه در ایران
در ایران ارقام مختلفی از یونجه کشت میشوند که هر کدام ویژگیهای خاص خود را دارند:
ارقام رایج یونجه در ایران:
| رقم | ویژگیها |
|---|---|
| یونجه همدانی | مقاوم به سرما، عملکرد بالا، محبوب در مناطق سردسیر |
| یونجه نیکشهری | مقاوم به خشکی، مناسب مناطق گرم و خشک |
| یونجه بغدادی | عملکرد بالا در مناطق گرمسیر |
| یونجه یزدی | مقاوم به شوری و خشکی |
| یونجه رهنانی | مناسب مناطق معتدل |
نکته: بهترین رقم یونجه برای هر منطقه بستگی به شرایط اقلیمی، نوع خاک و هدف کشت دارد. توصیه میشود قبل از انتخاب رقم، با کارشناسان کشاورزی منطقه مشورت کنید.
برداشت
زمان برداشت
زمان برداشت اغلب ارقام یونجه زمانی است که:
- ۱۰ تا ۲۰ درصد مزرعه به گل رفته باشد
- ارتفاع بوته به حدود ۷۰ سانتیمتر رسیده باشد
آمادهسازی قبل از برداشت
یک هفته تا ده روز قبل از برداشت، آبیاری را قطع کنید.
روش برداشت
برداشت به صورت دستی و ماشینی امکانپذیر است:
- بوتهها درو میشوند
- پس از خشک شدن در خرمن، اقدام به خرمنکوبی و سپس بوجاری میشود
نکته درباره کمباین
برای سهولت برداشت با کمباین، از سموم خاصی که باعث خشک شدن و ریزش برگها میشود استفاده کنید.
کیفیت محصول
در موقع برداشت باید به کمیت و کیفیت محصول توجه کرد. وقتی یونجه وارد مرحله زایشی میشود:
- درصد پروتئین یونجه کاهش مییابد
- درصد الیاف آن افزایش مییابد
میزان محصول
مقدار محصول یونجه در سال بسته به تعداد چین، آب و هوا و رقم متفاوت است.
جمعبندی و نتیجه گیری
یونجه به عنوان یکی از مهمترین گیاهان علوفهای جهان، نقش استراتژیک در تغذیه دام و اصلاح خاک دارد. با رعایت اصول زیر میتوان عملکرد مطلوبی از این گیاه ارزشمند به دست آورد:
نکات کلیدی برای موفقیت در کشت یونجه:
- انتخاب خاک مناسب با بافت سبک و زهکش طبیعی
- تأمین منابع آبی کافی (با توجه به نیاز آبی نسبتاً بالا)
- رعایت عمق کاشت مناسب (۱ تا ۲ سانتیمتر)
- انتخاب تاریخ کاشت مناسب (پاییزه در مناطق معتدل، بهاره در مناطق سردسیر)
- استفاده از بذر مرغوب و ارقام متناسب با منطقه
- هوادهی سالانه خاک با کولتیواتور
- برداشت در زمان مناسب (۱۰ تا ۲۰ درصد گلدهی)
کاشت یونجه امروزه علاوه بر ارزش برای علوفه و خوراک دام، دارای ارزش خوراکی برای افراد نیز هست و در جهت کاهش قند خون و دیابت مفید است.