سامانه مزرعه
2 سال پیشکرم خراط یا شبپره فری یا پلنگی، آفتی است که لارو یا نوزاد آن چوبخوار بوده و در تنه و شاخه درختان دالانهای طولی ایجاد میکند که باعث ضعف شدید درخت میگردد. سوراخهای حاصل از فعالیت آفت روی درخت با فضولات آن پر شده و در مواردی علائم ابتدایی خسارت با خروج شیره درخت از سوراخها مشخص میشود.
پس از حمله این آفت ممکن است حشرات دیگر نظیر سوسکهای چوبخوار به درخت جلب شده و باعث مرگ درخت میوه آسیب دیده شوند. اکثر درختان میوه مانند گردو، سیب، گلابی، به و زالزالک در مناطق مختلف کشور مورد حمله این آفت قرار میگیرند.
با توجه به اهمیت بالای خسارت این آفت و برای جلوگیری از افزایش جمعیت و خسارت آن، باید از مراحل زندگی و علائم آن آگاهی داشت.
در این مقاله به بررسی کامل کرم خراط، مراحل زندگی، شکل ظاهری، خسارت، علل افزایش جمعیت و روشهای مدیریت تلفیقی آن میپردازیم.
شکل ظاهری و مراحل زندگی کرم خراط
شبپره فری حشرهای است که زندگی آن از ۴ مرحله تخم، کرم (لارو)، شفیره و حشره کامل (پروانه) تشکیل شده است.
۱. حشره کامل (پروانه)
مشخصات ظاهری:
- عرض بدن با بال باز: ۴ تا ۵ سانتیمتر
- طول بدن: ۳ تا ۴ سانتیمتر
- شاخک: پروش در نیمه اول، نخی در انتها
- سینه: سفید مخملی با ۶ لکه آبی فولادی در دو ردیف به موازات هم در طول بدن
- بال: سفید با لکههای آبی رنگ (لکههای بال عقبی کمرنگتر از بال جلو)
- تخمریز: نسبتاً بلند، به رنگ زرد متمایل به قهوهای، قابل انعطاف، در زیر شکم
۲. تخم
مشخصات ظاهری:
- شکل: بیضی
- رنگ: سفید متمایل به زرد یا قهوهای متمایل به قرمز یا عنابی روشن
- در مراحل آخر: زمینه خاکستری پیدا میکند
تعداد تخم:
هر حشره ماده قادر است ۴۰۰ تا ۱۰۰۰ عدد تخم بگذارد. تخمها پس از ۱۰ روز تفریخ میشوند.
۳. لارو (کرم)
مراحل رشد لارو:
- لارو خارج شده از تخم: رنگ روشن، فاقد نقاط تیره
- لارو کامل: سینه و شکم زرد رنگ با تعدادی نقاط تیره
تبدیل به شفیره:
لاروها پس از تکمیل تغذیه به شفیره تبدیل میشوند. برخی لاروها کوچکتر بوده و تا یک سال (تا بهار سال آینده) در تنه درختان و سرشاخهها باقی میمانند و سپس تبدیل به شفیره میشوند.
۴. شفیره
لاروهای سن آخر پس از تکمیل تغذیه، داخل دالان و نزدیک به سوراخ خروجی به شفیره تبدیل میشوند. گاهی بدن شفیره از سوراخ خروجی بیرون میآید.
زمستانگذرانی کرم خراط
شبپره پلنگی زمستان را به صورت لارو در داخل تنه و شاخههای اصلی درختان سپری میکند. وجود آنها با مشاهده تودههای قهوهای تا نارنجی از فضولات و خاک اره که از سوراخ روی تنه و سرشاخه بیرون زده، مشخص میشود. گاهی از این سوراخ، شیره گیاهی نیز خارج میشود.
در بهار، لاروهای زمستانگذران به دو دسته تقسیم میشوند:
دسته اول (لاروهای سن آخر):
پس از تکمیل تغذیه در داخل دالان و نزدیک به سوراخ خروجی، تبدیل به شفیره میشوند. لارو کامل قبل از شفیره شدن، سوراخ خروجی را تعبیه میکند. گاهی قسمتی از بدن شفیره از سوراخ خروجی بیرون است.
دسته دوم (لاروهای کوچکتر):
هنوز تغذیه آنها کامل نشده است، لذا یک سال دیگر در داخل تنه و سرشاخهها به خسارت خود ادامه میدهند و در بهار سال بعد شفیره میشوند. اینها لاروهایی هستند که در آخر زمستان یا پاییز سال قبل از تخم خارج شده و فرصت کافی برای تکمیل دوره لاروی نداشتهاند.
ظهور حشرات کامل و تولید مثل
زمان ظهور:
ظهور حشرات کامل تدریجی است و از اوایل خرداد تا اواسط شهریور ماه ادامه دارد.
تفاوت نر و ماده:
- حشرات ماده: دارای شکم بزرگ و سنگین، اغلب قادر به پرواز نیستند (به راحتی توسط پرندگان شکار میشوند)
- حشرات نر: سبک، دارای شاخک پروش، اغلب شبها در اطراف چراغ جمع میشوند
تعداد نسل در ایران:
هر یک یا دو سال یک نسل دارد و لاروها درون شاخهها زمستانگذرانی میکنند.
نحوه خسارت کرم خراط
بیشترین خسارت آفت کرم خراط مربوط به دوره لاروی است.
مراحل خسارت:
۱. لاروها پس از خروج از تخم ابتدا به سمت سرشاخهها و ساقههای جوان رفته و از محل اتصال دمبرگ وارد درخت میشوند
۲. در نتیجه سرشاخهها خشک میشوند
۳. لاروها در تنه و شاخههای درختان میزبان ایجاد دالانهای طولی ۳۰ تا ۴۰ سانتیمتر در عمق چوب مینمایند
۴. باعث ضعف شدید درختان میشوند
علائم حضور آفت:
- وجود فضولات قهوهای تا نارنجی رنگ و خاک اره از سوراخهای تنه و سرشاخهها
- گاهی خروج شیره نباتی از سوراخها
تغییرات رفتاری اخیر:
متأسفانه در سالیان گذشته، به دلیل تغییرات اقلیمی و طغیان آفت، تغییراتی در رفتار آن پدیدار شده است که میتوان به بروز و افزایش حالت میوهخواری در گردو اشاره کرد.
علل افزایش جمعیت و خسارتزایی آفت
کرم خراط طی چند سال اخیر به دلیل بروز عوامل تنشزا، از حالت نهفته و آفت درجه دو و سه به عنوان آفت درجه یک ظهور و استقرار یافته است. اکثر استانهای گردوکاری کشور را درگیر نموده و در برخی باغات خسارات بیش از ۵۰ درصد ایجاد کرده است.
عمدهترین دلایل افزایش آفت:
| ردیف | علت |
|---|---|
| ۱ | خشکی، افزایش دما و نبود زمستانهای سرد و یخبندان |
| ۲ | کاهش فعالیت دشمنان طبیعی آفت |
| ۳ | تنش تغذیه و آبیاری |
| ۴ | نقل و انتقال نهال آلوده |
| ۵ | عدم رعایت بهداشت باغ و هرس مناسب درختان |
دستورالعمل اجرایی مدیریت تلفیقی آفت کرم خراط
الف) روشهای پایش و ردیابی آفت
برای شروع عملیات کنترل آفت باید از زمان ظهور حشرات کامل آگاهی داشت.
روشهای پایش:
- استفاده از تلههای فرمون جنسی (سادهترین روش)
- استفاده از درجه حرارت مناسب (آستانه پایین دمای رشد و نمو یا صفر رشدی برای کرم خراط حدود ۱۲ درجه سانتیگراد)
ب) روشهای کنترل زراعی، مکانیکی و بهداشت گیاهی
۱. تهیه بستر مناسب کشت
برای کشت درخت گردو باید یک سال قبل از احداث باغ به غنیسازی خاک پرداخت:
- افزودن مواد آلی و کودهای پتاسیم و فسفره در پاییز همراه با شخم عمیق
- حفر چالههای کاشت به ابعاد یک متر در پاییز
- ریختن کود دامی و خاک سطحی در کف هر چاله
- پوشاندن چالهها با خاک تا اوایل بهار برای نشست
۲. هرس و حذف شاخههای آلوده و سوزاندن آنها
نکته مهم: اگر هرس را روی تمامی شاخههای آلوده انجام دهیم، درخت به رشد رویشی با ایجاد شاخههای نورسته جوان روی آورده که بهترین اندامها جهت تخمریزی و نفوذ لاروهای سن اول است.
توصیه: هرس را روی شاخههایی با آلودگی بسیار بالا و خشک متمرکز کنید و از هرس تمامی شاخهها در یک درخت پرهیز شود. شاخههای هرس شده حتماً در خارج از باغ سوزانده شوند.
۳. سربرداری
سربرداری بیشتر از شاخهبرداری سبب تقویت رشد منطقهای در درخت میشود، زیرا جوانههای باقیمانده را از غلبه جوانه انتهایی آزاد کرده و جوانههای باقیمانده را تحریک میکند.
۴. استفاده از سیم مفتول مسی
با حرکت مستقیم جلو و عقب در دالان لاروهای شبپره پلنگی
۵. سایر روشهای زراعی
- استفاده از ارقام مقاوم و محلی هر منطقه
- انجام آبیاری صحیح و به اندازه کافی
- تغذیه مناسب درخت گردو
ج) کنترل فیزیکی (تلهها)
این روش بر اساس رفتار حشرات کامل و جلب آنها به انواع تلهها استوار است.
انواع تله:
- تله نوری
- تله فرمونی (دلتا یا ذوزنقه)
تله نوری:
- استفاده از برق، سیستمهای قابل شارژ یا نور خورشید
- زمان روشن کردن: عصر و یک ساعت و نیم تا دو ساعت قبل از غروب آفتاب به مدت سه یا چهار ساعت
- بیش از ۹۰ درصد پروانههای شکار شده توسط تلههای نوری جنس نر هستند
تله فرمونی:
| نوع تله | سطح مقطع | کارایی |
|---|---|---|
| تله ذوزنقه | حداقل ۱۴۰ سانتیمتر | دو برابر سطح چسبندگی نسبت به تله دلتا، مؤثرتر |
| تله دلتا | ۹۲۰ سانتیمتر | شکار کمتر نسبت به ذوزنقه |
تعداد تله در باغات گردو: ۱۲ تا ۱۶ عدد تله دلتا یا ذوزنقه
زمان نصب تله: در زمان شروع آلودگی (با خروج شیره قهوهای رنگ از بدنه یا ساقه درخت)
نحوه نصب:
- تله باید ثابت و با فاصله کمی از درخت (حداقل ۱.۵ متر)
- پاکسازی برگهای اطراف دهانه تله
- ارتفاع کمتر از ۳ متر
فرمونهای توصیه شده:
- پروانه زنبور مانند شرکت Agrisense
- پروانه کرم خراط شرکت Santamos
د) اختلال در جفتگیری
تحقیقات نشان داده که با استفاده از فرمون جنسی با هدف اختلال در جفتگیری طی سه سال تا ۹۸٪ میزان آلودگی در جنوب پرتغال کاهش یافته است.
اساس روش:
اشباعسازی محیط یا فضای باغ از فرمون جنسی حشره ماده و در نتیجه عدم امکان جفتیابی توسط حشره نر.
تعداد پخش کننده فرمون ماده: ۳۰۰ تا ۳۵۰ عدد در هکتار
شرایط مناسب:
- باغات با شیب ملایم یا مسطح
- درختان با ارتفاع نه چندان بلند
زمان نصب:
ارتفاع ۱.۵ تا ۲ متر از سطح زمین، بر روی سرشاخهها قبل از ظهور اولین حشره ماده
مدت اجرا: ۳ سال بطور مستمر
نکته مهم: در مناطق پرباران به جای ویال از دستگاههای رها کننده تدریجی (دیسپنسور) استفاده شود. دمای نگهداری فرمونها باید زیر ۱۰ درجه سانتیگراد باشد.
ه) کنترل بیولوژیک
کرم خراط در طول زندگی خود مورد حمله دشمنان طبیعی قرار میگیرد:
| دشمن طبیعی | مرحله زندگی آفت مورد حمله |
|---|---|
| مورچهها | تخمهای آفت |
| سن شکاری Orius nigerwolff | لاروهای سن پایین |
| جیرجیرک بزرگ بوتهای سبز | شبپره بالغ |
| دارکوب و سایر پرندگان | لاروهای سن بالا درون چوب |
و) کنترل شیمیایی
روش خمیر سموم:
ترکیب پودر مل نقاشی ساختمان با سم کلرپریفوس متیل ۴۰%EC به نسبت ۱۵ تا ۲۰ درصد به همراه روغن ولک
زمان مصرف:
- اردیبهشت ماه (قبل از خروج حشرات کامل از درخت)
- مهر ماه (قبل از سرد شدن هوا و رکود فعالیت لاروی)
ترکیب تدخینی:
استفاده از زئوزران یا آنتی تارلو با همین شیوه نتایج بسیار مطلوبی دارد.
روش تزریق:
مقداری از سموم تدخینی با بوی قوی (زئوزالان، دورسبان، استامی پراید و غیره) را داخل دالانها تزریق کرده، سپس پنبه آغشته به سم را داخل دالان فرو کرده و خروجی دالان را با گل یا چسب باغبانی بپوشانید.
نکته مهم:
به دلیل تدریجی بودن دوره خروج حشره کامل، به علت هزینه بالا و اثرات زیست محیطی، امکان مبارزه با تمامی حشرات در دوره لاروی را نداریم. با استفاده از تلهها میتوان ۱ تا ۲ سمپاشی انجام داد که بهتر است با مبارزه با دیگر آفات باغی همزمان شود.
بر اساس تحقیقات، بسته به دمای محیط حدود ۷۰ تا ۷۵ درصد جمعیت آفت، تقریباً ۳۰ روز پس از شکار اولین پروانه نر توسط تلههای پایش و ردیابی در طبیعت دیده میشوند.
جمعبندی و نتیجه گیری
کرم خراط یکی از خطرناکترین آفات چوبخوار درختان میوه به ویژه گردو است. مدیریت تلفیقی این آفت شامل روشهای زیر میباشد:
خلاصه روشهای کنترل:
| روش کنترل | اقدامات اصلی |
|---|---|
| پایش و ردیابی | تله فرمونی، درجه حرارت |
| زراعی و مکانیکی | بستر مناسب، هرس شاخههای آلوده، سربرداری، سیم مفتول مسی |
| فیزیکی | تله نوری، تله فرمونی (ذوزنقه و دلتا) |
| اختلال در جفتگیری | پخش کننده فرمون ماده (۳۰۰-۳۵۰ عدد در هکتار) |
| بیولوژیک | حفاظت از دشمنان طبیعی (مورچه، سن شکاری، دارکوب) |
| شیمیایی | خمیر سموم، ترکیبات تدخینی، تزریق در دالانها |
نکات کلیدی:
- پیشگیری و رعایت بهداشت باغ کمهزینهترین روش کنترل است
- استفاده از ارقام مقاوم و محلی
- آبیاری و تغذیه مناسب درختان
- حذف شاخههای آلوده و سوزاندن آنها در خارج از باغ
- استفاده از تلههای فرمونی برای شکار انبوه حشرات نر