سامانه مزرعه
2 سال پیشکلزا گیاهی است از خانواده براسیکاسیا (Brassicaceae) با نام علمی براسیکا ناپوس (Brassica napus) که در شرایط آب و هوایی مساعد به صورت یکساله رشد مینماید. این گیاه به عنوان سومین گیاه روغنی مهم دنیا شناخته شده است.
به دلیل خصوصیات خوبی مثل مقاومت به کم آبی، سرما، شوری، استفاده در تناوب کشت، مقاومت نسبی به بافت خاک و قابلیت بالا در رقابت با علفهای هرز، هم اکنون در سطح وسیعی از کشور کاشته میشود.
این گیاه دارای ۴۰ تا ۴۵ درصد روغن است که بخشی به اندازه ۹۰ درصد سهم روغن مصرف داخلی کشور را شامل میشود. پس از استحصال روغن، کنجاله باقیمانده نیز سرشار از پروتئین بوده و برای استفاده در تغذیه دام مناسب میباشد.
در این مقاله به بررسی کامل مراحل کاشت، داشت، برداشت کلزا و ۵ آفت مهم آن میپردازیم.
کاشت
خاک مناسب
کلزا در اغلب خاکها رشد میکند، ولی مناسبترین اراضی، خاکهای با بافت متوسط، زهکش مناسب و مواد آلی کافی است. در بقیه انواع خاکها عملکرد کاهش پیدا میکند.
تناوب زراعی
کلزا در تناوب با هر محصولی که اجازه تهیه بستر مناسب بذر را بدهد و از توسعه عوامل بیماریزا جلوگیری کند، رشد مینماید. به ویژه در تناوب با غلات عملکرد خوبی داشته است.
نکته مهم: کاشت متوالی کلزا در یک زمین یا کشت آن در تناوب با سایر گیاهان جنس براسیکا باعث تشدید بیماریهای کلزا میگردد، زیرا عوامل بیماریزا میتوانند در سالهای متوالی در خاک و روی گیاه میزبان باقی بمانند و جمعیت خود را افزایش دهند.
جدول تناوب کلزا با سایر محصولات:
| محصول | بیماری مشترک با کلزا | تناوب پیشنهادی |
|---|---|---|
| گندم، یولاف و جو | هیچ بیماری مشترکی وجود ندارد | میتواند قبل یا بعد از کلزا کاشته شود |
| ذرت و سورگوم | در صورت استفاده از آترازین | تناوب یک ساله |
| سیب زمینی، شبدر، لوبیا و پنبه | ریزوکتونیا و فوزاریوم ریشه | تناوب یک ساله |
| یونجه و سویا | ریزوکتونیا، فوزاریوم ریشه و پوسیدگی اسکلروتینیایی ساقه | تناوب ۲ ساله |
| آفتابگردان | ریزوکتونیا، فوزاریوم ریشه و پوسیدگی اسکلروتینیایی ساقه | تناوب ۳ ساله (حداکثر یک مرتبه در یک دوره چهار ساله) |
آماده سازی زمین
بستر بذر باید نسبتاً هموار باشد و تا عمق مناسبی رطوبت کافی داشته باشد. بافت خاک باید دارای ذرات ریز و مقداری کلوخه کوچک جهت جلوگیری از سله بستن و فرسایش باشد.
مراحل آماده سازی:
- شخم
- دیسک
- ماله
- مبارزه با علفهای هرز قبل از کاشت
تاریخ کاشت
در شرایط اقلیمی متفاوت و نوع آب و خاک هر منطقه، تاریخ کاشت میتواند متفاوت باشد. در اکثر مناطق کشور کاشت کلزا از اوایل مهر ماه شروع میشود.
نکته مهم: گیاه باید با رسیدن سرما در منطقه در مرحله ۶ تا ۸ برگی خود باشد.
میزان بذر و تراکم بوته
کلزا در تراکمهای متفاوتی قابلیت کاشت و رشد دارد. مصرف ۴ تا ۱۰ کیلوگرم بذر در هکتار تفاوتی در عملکرد دانه نخواهد داشت.
تراکم مناسب:
- تراکم بوته: ۶۰ تا ۸۰ بوته در متر مربع
- تراکم کمتر از ۲۰ بوته: باعث افزایش خوابیدگی، حساسیت به سرما و کاهش عملکرد
- تراکم بالا: باعث کاهش عملکرد، خطر ورس و بیماری، ضعف بوتهها، افزایش خطر سرمازدگی
میزان بذر مصرفی:
- روش کاشت ردیفی: ۵ تا ۷ کیلوگرم در هکتار
- روش دستپاش: ۱۰ تا ۱۲ کیلوگرم در هکتار
عمق و ابعاد کشت
عمق کاشت:
با توجه به نوع رقم، رطوبت خاک، ساختمان خاک و اقلیم منطقه بین ۱ تا ۳ سانتیمتر متفاوت است. در مناطق خشک باید عمیقتر کاشته شوند. عمق بیش از ۴ سانتیمتر باعث به تأخیر انداختن و تضعیف بنیه بذر میشود.
فاصله کشت:
- فاصله ردیفها: ۱۵ تا ۳۵ سانتیمتر
- فاصله بوته در ردیف: ۵ تا ۱۰ سانتیمتر
داشت (تغذیه و آبیاری)
تغذیه
قبل از تهیه بستر باید تجزیه خاک انجام شود، سپس بر اساس نیاز خاک مواد معدنی به آن اضافه شود.
نیتروژن:
کلزا نیاز فراوانی به نیتروژن دارد و برای هر تن دانه به ۶۰ تا ۷۰ کیلوگرم نیتروژن خالص از خاک جذب میکند.
برنامه مصرف:
- یک سوم قبل از کاشت به خاک اضافه شود
- دو سوم باقیمانده در دو مرحله سرک:
- مرحله اول: خروج روزت (تشکیل ساقه)
- مرحله دوم: غنچه دهی (قبل از گلدهی)
نکته: مصرف بیش از اندازه نیتروژن باعث کاهش درصد روغن و افزایش پروتئین دانه میشود.
علائم کمبود نیتروژن:
- رشد اولیه ضعیف
- رشد سبزینه ضعیف
- ارغوانی شدن برگها و رگبرگها
- در کمبود شدید: زرد شدن برگهای پیر و مرگ آنها
فسفر:
گیاه به ازای تولید هر تن دانه حدود ۱۲ تا ۱۵ کیلوگرم فسفر از خاک جذب میکند. کودهای فسفاته با توجه به نوع خاک قبل از کاشت به صورت نواری مصرف شوند.
علائم کمبود فسفر:
- ساقههای با انشعابات کم
- برگهایی با حاشیه و نوک ارغوانی
پتاسیم:
کودهای پتاسه باید قبل یا هنگام کاشت به زمین داده شود.
علائم کمبود پتاسیم:
- کاهش رشد گیاه
- برگهای کوچک و ساقههای باریک
- زرد و خشک شدن حاشیه برگها (برگها همچنان روی ساقه باقی میمانند)
گوگرد:
قبل از اینکه کمبود این عنصر مشاهده شود، باعث کاهش شدید عملکرد میگردد. علائم کمبود گوگرد بسیار مشابه با نیتروژن است.
توصیه مصرف: استفاده ۵۰۰ تا ۷۰۰ کیلوگرم در هکتار به همراه باکتری تیوباسیلوس باعث واکنش مثبت گیاه و افزایش معنیدار عملکرد میشود.
علائم کمبود گوگرد:
- رشد ضعیف برگها
- فنجانی شکل شدن برگهای فوقانی
- رنگ ارغوانی در پشت برگها
آهن:
علائم کمبود آهن باعث بروز کلروز بین رگبرگها در برگهای جوان میشود (رگبرگها سبز باقی میمانند). کودهای ریز مغذی به صورت محلولپاشی بعد از مرحله روزت و در سه مرحله میتواند مؤثر باشد.
آبیاری
کمبود آبیاری در رشد کلزا، عملکرد را شدیداً تحت تأثیر قرار میدهد.
مراحل حساس به کمبود آب:
- مرحله گلدهی
- اوایل خورجین بندی
تعداد نوبت آبیاری در بیشتر مناطق کلزا کاری ایران:
- پاییز: ۲ تا ۳ نوبت
- بهار: ۳ تا ۴ نوبت
نکته مهم: تأخیر در آخرین مرحله آبیاری کلزا باعث کاهش عملکرد دانه، ایجاد شاخههای جانبی جدید، عدم رسیدگی یکنواخت و کاهش کیفیت برداشت میشود.
علفهای هرز
انواع علفهای هرز در مزارع کلزا:
- نازک برگ: قیاق، ارزن وحشی، گندم، جو، دمروباهی
- پهن برگ: خردل وحشی، کنگر وحشی، پنیرک
روشهای کنترل:
- آیش و تناوب
- کولتیواتور زدن بین ردیفها
- استفاده از علفکشهای مختلف (ترفلان قبل کشت، گالانت سوپر، فوکوس، نابواس)
آفات مهم کلزا
۱. شته مومی کلزا – Brevicoryne brassicae
مشخصات:
این آفت در مناطق مختلف ایران در اواخر زمستان و اوایل بهار شیوع دارد.
نحوه خسارت:
- پیچیدگی برگ و جوانههای انتهایی
- ضعف و پژمردگی
- زردی برگ و توقف رشد
- خشک شدن جوانهها
- کوتاهی غلافها
روشهای کنترل:
- از بین بردن علفهای هرز
- استفاده از شتهکشهای اختصاصی: پریمور، متاسیستوکس، دیمتوات
۲. سرخرطومی ساقه کلزا
مشخصات:
این آفت در داخل ساقه تونل حفر نموده و آفت زمستانی کلزا در اروپا محسوب میشود.
نحوه خسارت:
حفر تونل در داخل ساقه و ایجاد خسارت به بافت آوندی گیاه
روشهای کنترل:
(در متن اصلی توضیحات کاملی ذکر نشده است – توصیه به مشورت با کارشناس)
بیماریهای مهم کلزا
۳. پوسیدگی سفید ساقه (کپک سفید ساقه – پوسیدگی اسکلروتینیایی)
مشخصات:
این بیماری در اکثر مناطق ایران دیده میشود. زمان گسترش آن اواخر فصل و در مرحله گلدهی میباشد.
علائم بیماری:
- لکههای کشیده و آبسوخته روی ساقه
- لکهها دور تا دور ساقه را میگیرند
- حالت لهیدگی در پایین ساقه
- افتادگی بوته روی خاک
روشهای کنترل:
- جمع آوری و سوزاندن بقایای آلوده گیاهی
- شخم زدن
- تناوب زراعی
- مدیریت تاریخ کاشت
- کاهش تراکم بوته
- استفاده از ارقام مقاوم
- مبارزه شیمیایی با ترکیب آیپرودیون-کاربندازیم
۴. بیماری ساق سیاه کلزا
مشخصات:
این بیماری گسترش جهانی دارد و قارچ عامل آن در بقایا و بذور آلوده زنده میماند. بیشترین خسارت در زمان ساقه دهی کلزا میباشد.
علائم اولیه:
لکههای زرد کمرنگ متمایل به خاکستری و خرمایی با نقاط سیاه در داخل آن
روشهای کنترل:
- استفاده از بذور ضدعفونی شده
- از بین بردن علف هرز و بقایای گیاهی آلوده
- آیش و تناوب با گیاهان غیر میزبان (یونجه، شبدر، حبوبات)
- استفاده از ارقام مقاوم
- مبارزه شیمیایی با سموم پروپیکونازول، آزوکسی استروبین در مرحله ۲ تا ۶ برگی
۵. سایر آفات و بیماریها
علاوه بر موارد فوق، آفات و بیماریهای دیگری نیز ممکن است به کلزا حمله کنند که نیاز به پایش و کنترل دارند.
برداشت
زمان برداشت
- میزان روغن دانههای کلزا تا ۴۰ روز پس از گرده افشانی سیر صعودی دارد
- بعد از ۵۰ روز پس از گرده افشانی، دانهها به حداکثر وزن خود میرسند
- تمام بذور سیاه شده و رطوبت به کمتر از ۱۵ درصد میرسد
این زمان مصادف با زمان برداشت با کمباین است.
روشهای برداشت
۱. برداشت مستقیم:
هنگام رسیدگی یکنواخت و رنگگیری دانهها، بوتهها به صورت مستقیم برداشت میشوند.
۲. برداشت غیر مستقیم:
زمانی که همه دانهها رنگ نگرفته و بعضی از آنها قهوهای هستند، با نمونهبرداری از قسمت میانی ساقه اصلی و فرعی و شمارش تصادفی تعداد دانههای رنگ گرفته، برداشت زودتر از موعد انجام میشود.
جمعبندی و نتیجه گیری
کاشت کلزا مانند هر گیاه دیگری به شرایط خاصی نیاز دارد. مراحل کاشت کلزا شامل آماده سازی زمین، آبیاری، انتخاب زمان و رقم مناسب، کاشت و غیره میباشد.
نکات کلیدی برای موفقیت در کشت کلزا:
- انتخاب خاک با بافت متوسط و زهکش مناسب
- رعایت تناوب زراعی (به ویژه با غلات)
- آماده سازی مناسب بستر بذر
- رعایت تراکم مناسب (۶۰ تا ۸۰ بوته در متر مربع)
- تغذیه مناسب (نیتروژن، فسفر، پتاسیم، گوگرد، آهن)
- آبیاری به موقع (به ویژه در مرحله گلدهی و خورجین بندی)
- کنترل علفهای هرز
- پایش و کنترل آفات و بیماریها
با رعایت تمام نکات گفته شده میتوانید تناژ برداشتی خود را افزایش داده و به سود اقتصادی خوبی دست پیدا کنید.