سامانه مزرعه
1 سال پیش
بیماریهای زنگ همواره از مهمترین بیماریهای گندم در جهان بوده و خسارت اقتصادی قابل توجهی به این محصول وارد کردهاند. یکی از مخربترین آنها، بیماری زنگ زرد (نواری) است که عامل آن قارچ Puccinia striiformis f. sp. tritici میباشد.
این بیماری مهمترین بیماری گندم در ایران محسوب میشود و در سالهای شیوع، میتواند خسارت شدیدی به ارقام حساس وارد کند. اگر آلودگی قبل از مرحله گلدهی رخ دهد، کاهش عملکرد محصول چشمگیر خواهد بود.
مطمئنترین، اقتصادیترین و سالمترین روش کنترل زنگ زرد، کاشت ارقام مقاوم است. با این حال، در مزارعی که ارقام حساس کشت شدهاند، مدیریت شیمیایی اجتنابناپذیر خواهد بود.
در این مقاله به بررسی شرایط مساعد برای شیوع، علائم، تأثیر بر عملکرد و روشهای مدیریت زنگ زرد گندم میپردازیم.
شرایط مساعد برای شیوع زنگ زرد گندم
زنگ زرد گندم در شرایط آب و هوایی ملایم، سرد و خنک سریعتر گسترش مییابد. این بیماری معمولاً زودتر از سایر زنگهای گندم ظاهر شده و در ابتدای فصل رشد توسعه پیدا میکند.
علائم زنگ زرد و روند پیشرفت بیماری
علائم بیماری بسته به دمای محیط، معمولاً یک هفته پس از آلودگی در گیاهان حساس مشاهده میشود و دو هفته بعد، اسپورزایی آغاز میگردد.
ویژگیهای بارز زنگ زرد:
| ویژگی | توضیح |
|---|---|
| جوشها | گرد و زرد یا نارنجیرنگ روی برگهای جوان |
| تودههای اسپور | پودری، زرد تا نارنجی |
| نحوه گسترش | خطی و موازی با رگبرگها (پس از طویل شدن ساقه) |
| محل ظهور اولیه | معمولاً نوک برگها |
آلودگی میتواند در تمامی مراحل رشد، از گیاهچهای تا گیاه بالغ، تا زمانی که برگها سبز هستند، ادامه یابد.
تأثیر زنگ زرد بر عملکرد گندم
قارچ عامل زنگ زرد با مصرف آب و مواد مغذی گیاه، باعث تضعیف گندم میشود.
نقش برگ پرچم:
برگ پرچم ۳۰ تا ۴۰ درصد در پر شدن دانه نقش دارد. آلودگی آن میتواند منجر به کاهش شدید عملکرد محصول شود.
نتیجه حمله به سنبلهها:
دانهها کوچک و چروکیده شده و هیچگونه نشاستهای در آنها ذخیره نمیشود (دانهها قابل استفاده نخواهند بود)
پارامترهای مؤثر بر توسعه زنگ زرد
سه فاکتور محیطی مهم در گسترش زنگ زرد:
| پارامتر | شرایط مساعد | نقش |
|---|---|---|
| رطوبت | حداقل ۳ ساعت رطوبت مداوم و شبنم روی سطح گیاهان | جوانهزنی و آلوده کردن گیاهان |
| دما | بهینه: ۱۲-۱۵ درجه سانتیگراد | رشد، نفوذ و توسعه قارچ |
| دما | حداکثر: ۲۳ درجه سانتیگراد | محدودکننده |
| باد | هر سرعتی | انتشار اسپورها و گسترش بیماری |
نشانههای توقف بیماری
با گرم شدن هوا و شرایط نامساعد، در سطح تحتانی و فوقانی برگها جوشهای تیره ظاهر میشود. این علائم نشاندهنده نامساعد بودن شرایط آب و هوایی یا پیر شدن گیاه و در نتیجه توقف فعالیت عامل بیماری است.
میزان خسارت بیماری زنگ زرد
| زمان شروع بیماری | شدت خسارت | توضیحات |
|---|---|---|
| ابتدای دیماه (مراحل اولیه رشد) | تا ۷۰ درصد روی ارقام حساس | کاهش عملکرد دانه، کیفیت دانه، کاه و کلش؛ احتمال نیاز به دو بار سمپاشی |
| اسفندماه | کم (فرار گیاه) | گرم شدن دما مانع از خسارت قابل توجه میشود |
| جنوب خوزستان (اسفند) | قابل کنترل | با مدیریت مزرعه (آبیاری و سمپاشی) |
تأثیر بر دانههای آسیبدیده:
- قدرت جوانهزنی کم
- رشد ضعیف پس از جوانهزنی
مدیریت بیماری زنگ زرد گندم
۱. اقدامات زراعی
| روش | توضیح |
|---|---|
| تناوب کشت | کاهش تجمع قارچ در خاک |
| مدیریت مصرف آب | جلوگیری از ماندابی شدن مزارع |
| مدیریت کود پتاسیم | افزایش مقاومت گیاه |
| مدیریت کود نیتروژن | کاهش مصرف به ویژه در مرحله اوج فعالیت بیماری |
| کاشت ارقام مقاوم | مهمترین، اقتصادیترین و سالمترین روش کنترل |
۲. کنترل شیمیایی
انواع قارچکشهای مؤثر:
تریازولها
زمان سمپاشی:
- شدت آلودگی کمتر از ۵ درصد در برگهای پرچم
- شدت آلودگی کمتر از ۱۰ درصد در برگهای پایینی
نکته: سمپاشی پس از مرحله خمیری شدن دانهها توصیه نمیشود.
۳. توصیههای ویژه برای کنترل تلفیقی زنگ زرد و علفهای هرز
ترتیب انجام عملیات:
ابتدا کنترل بیماری زنگ زرد، سپس حذف علفهای هرز
موارد خودداری از اختلاط قارچکش با علفکش:
از اختلاط قارچکشهای مبارزه با زنگ زرد با علفکشهای زیر خودداری شود:
- شوالیه
- توتال
- آتلانتیس
- آکسیال
- لوگران اکسترا
- اتلو
موارد مجاز برای اختلاط:
قارچکشها را میتوان همراه با علفکش آپیروس (۳۰ گرم در هکتار) استفاده کرد.
نکات مهم:
- در مرحله گره دوم به بعد، از سموم هورمونی (توفوردی و دوپلسان سوپر) استفاده نشود
- به جای آنها، علفکش برومایسید امآ به میزان ۱.۵ لیتر در هکتار توصیه میشود
- به جای استفاده از کاهندههای pH، از آب تمیز با اسیدیته خنثی استفاده شود
جمعبندی و نتیجه گیری
زنگ زرد گندم (نواری) مهمترین بیماری گندم در ایران است که در شرایط خنک و مرطوب (دمای ۱۲-۱۵ درجه، رطوبت حداقل ۳ ساعت) گسترش مییابد.
خلاصه روشهای مدیریت بیماری:
| روش کنترل | اقدامات اصلی |
|---|---|
| زراعی | ارقام مقاوم، تناوب، مدیریت آبیاری و کود (پتاسیم بالا، نیتروژن کنترل شده) |
| شیمیایی | قارچکشهای تریازولی در زمان آلودگی کمتر از ۵% برگ پرچم |
| تلفیقی با علفهای هرز | اولویت با کنترل زنگ، عدم اختلاط با علفکشهای خاص، استفاده از آپیروس یا برومایسید |
نکات کلیدی:
- برگ پرچم ۳۰-۴۰ درصد در پر شدن دانه نقش دارد
- حداکثر خسارت (تا ۷۰%) زمانی که بیماری از دیماه شروع شود
- خسارت در اسفندماه به دلیل گرم شدن دما محدود است
- دانههای آلوده دارای قدرت جوانهزنی کم بوده و غیرقابل مصرف هستند
- سمپاشی پس از مرحله خمیری شدن دانه توصیه نمیشود