سامانه مزرعه
2 سال پیشبر اساس دانستههای عمومی، شاید تصور کنید سرما تأثیرات منفی روی گیاه دارد و سرمای زمستان برای آنها خوب نیست. اما جالب است بدانید که سرمای زمستان برای تکمیل چرخه رشدی درختان میوه لازم است، اگرچه شدت سرما و طول مدت سرمایی که درخت تحمل میکند نیز حائز اهمیت است.
اینکه هر کشاورزی نیاز سرمایی درختان خود را بداند، یکی از نکات مهمی است که در بحث انتخاب رقم مناسب منطقه نیز کمک میکند. با رعایت موارد مدیریتی در باغ، درختان میوه هم خزان مطلوبی خواهند داشت و هم زمان گلدهی و میوهدهی باغ در فصل بعد، مناسب تغییرات اقلیمی منطقه خواهد بود.
در این مقاله به بررسی نیاز سرمایی درختان میوه، مقدار آن در انواع درختان، عواقب عدم تأمین و روشهای جبران آن میپردازیم.
نیاز سرمایی چیست؟
به تعداد ساعتهای سرمایی مؤثر که برای رشد مجدد جوانهها در فصل رشد نیاز است، نیاز سرمایی درختان گفته میشود. این ساعتها بسته به نوع درخت متفاوت است و حتی در میان ارقام یک درخت نیز تعداد ساعتهای سرمایی مورد نیاز فرق میکند.
دمای مؤثر برای تأمین نیاز سرمایی:
در بسیاری از منابع، دماهای بین صفر تا ۷ درجه سانتیگراد به عنوان دماهای مؤثر بر تأمین نیاز سرمایی درختان معرفی شده است.
نکته مهم:
دماهای یخبندان برای تکمیل نیاز سرمایی درختان مناسب نیست و در بعضی مدلهای بررسی شده، اثر منفی بر دوره خواب درخت خواهد داشت.
دستهبندی درختان میوه از نظر نیاز سرمایی
درختان میوه بر اساس اقلیم به ۴ دسته تقسیم میشوند:
۱. درختان میوه سردسیری
این درختان نیاز سرمایی بالایی دارند و در مناطق سردسیر کشت میشوند.
۲. درختان میوه معتدله
تعداد ساعات سرمای مورد نیاز این درختان در ارقام مختلف متفاوت است. این درختان مانند انواع درختان میوه دانهدار و هستهدار و توتها هستند که به واسطه خزانپذیر بودن، در برابر سرما مقاوم هستند.
۳. درختان میوه نیمه گرمسیری
درختان میوه نیمه گرمسیری شامل درختان خزانپذیر مانند انجیر و انار و یا همیشه سبز مانند مرکبات، زیتون و خرما هستند که مقاومت کمتری نسبت به سرما دارند. در این مناطق زمستانها کوتاه است و سرما در زمستان به صورت یخبندان نخواهد بود، بنابراین این گونه درختان میوه به خوبی در این مناطق رشد خواهند کرد.
۴. درختان میوه گرمسیری
درختان میوه گرمسیری نیاز سرمایی ندارند و در مناطقی که زمستان سرد وجود ندارد کاشته میشوند. انواع درختان میوه استوایی مانند موز، انبه و نارگیل در این دسته قرار میگیرند.
نیاز سرمایی انواع درختان میوه
درختان میوه معتدله و نیمه گرمسیری نیاز سرمایی متفاوتی دارند. در زیر به طور خلاصه نیاز سرمایی برخی از مهمترین درختان میوه (بر حسب ساعت) آورده شده است:
| نوع درخت | محدوده نیاز سرمایی (ساعت) |
|---|---|
| سیب | ۸۰۰ – ۱۵۰۰ |
| گلابی | ۶۰۰ – ۱۲۰۰ |
| هلو و شلیل | ۳۰۰ – ۱۲۰۰ |
| زردآلو | ۵۰۰ – ۱۰۰۰ |
| آلو | ۵۰۰ – ۱۰۰۰ |
| گیلاس | ۶۰۰ – ۱۴۰۰ |
| آلبالو | ۵۰۰ – ۱۰۰۰ |
| بادام | ۴۰۰ – ۸۰۰ |
| گردو | ۸۰۰ – ۱۵۰۰ |
| انار | ۱۰۰ – ۴۰۰ |
| انجیر | ۱۰۰ – ۳۰۰ |
| کیوی | ۴۰۰ – ۸۰۰ |
| زیتون | ۲۰۰ – ۵۰۰ |
| پسته | ۶۰۰ – ۱۰۰۰ |
| تمشک | ۵۰۰ – ۱۵۰۰ |
| توت فرنگی | ۲۰۰ – ۵۰۰ |
توجه: این اعداد تقریبی هستند و بسته به رقم درخت، منطقه و شرایط اقلیمی ممکن است متفاوت باشند.
اگر نیاز سرمایی درختان برطرف نشود چه اتفاقی میافتد؟
مهمترین اثر تأمین نیاز سرمایی درختان، بیدار شدن آنها در بهار و شروع رشد و باردهی است. اما اگر نیاز سرمایی درختان به طور کامل برطرف نشود، اثرات منفی زیر رخ میدهد:
۱. عدم تولید گرده به میزان کافی
این تأثیر به ویژه در درختانی که میوه به صورت خوشهای تولید میکنند (مانند پسته) خود را بیشتر نشان میدهد و سبب پوک شدن میوهها یا تشکیل نشدن میوه میشود.
۲. ریزش جوانهها
جوانهها در بهار در صورت تأمین نشدن نیاز سرمایی قادر به باز شدن نبوده و ریزش خواهند کرد.
۳. کاهش عملکرد درختان
تأمین ناقص نیاز سرمایی میتواند میزان تولید میوه را بسیار کاهش دهد. باغداران پسته به دلیل گرمایش هوا در سالهای اخیر با این مشکل روبرو بودهاند.
۴. کاهش مقاومت به آفات و بیماریها
درختانی که نیاز سرمایی آنها به خوبی رفع نشده باشد، نمیتوانند در برابر آفات و بیماریها به خوبی مقاومت نشان دهند و درگیر میشوند.
۵. بی نظمی گلدهی
عدم رفع نیاز سرمایی در جوانهها باعث میشود برگ و شکوفه درختان به صورت یکنواخت و همزمان شکوفا نشوند.
چرا نیاز سرمایی درختان رفع نمیشود؟
دلیل اول: گرمایش جهانی
مشکل اصلی که باعث عدم رفع نیاز سرمایی میشود، گرمایش جهانی زمین و گرم شدن هوا در زمستان است که عوارض ذکر شده را ایجاد میکند.
دلیل دوم: عدم انتخاب رقم مناسب
هر یک از ارقام درختان میوه مناسب شرایط اقلیمی خاصی است. باید هنگام خرید به اطلاعات ژنتیکی رقم توجه کرد و تحقیق نمود.
دلیل سوم: کوددهی نامناسب
کوددهی نامناسب نیز روی تکمیل نیاز سرمایی تأثیر بسزایی دارد. ضعف تغذیهای و استفاده از کودهای ازته در انتهای تابستان سبب افزایش نیاز سرمایی درختان میشود.
روشهای جبران و تأمین نیاز سرمایی
راه اصلی تأمین نیاز سرمایی، سرد شدن هوا در بازه دمایی صفر تا ۷ درجه سانتیگراد به تعداد ساعات مورد نیاز هر نوع درخت میوه است. اما اگر این زمان و دما تأمین نشد، میتوان از روشهای زیر استفاده کرد:
۱. هرس سرزنی درختان
هرس سرزنی باعث از بین رفتن غالبیت انتهایی شده و به تأمین نیاز سرمایی کمک میکند.
۲. تقویت درختان با کوددهی مناسب
با تقویت درختان در کوددهی مناسب، از ضعف آنها و افزایش نیاز سرمایی جلوگیری کنید.
۳. خرید ارقام با نیاز سرمایی کمتر
با خرید ارقامی که نیاز سرمایی کمتری دارند، میتوانید با خیال راحت زمستان گرم را سپری کنید.
۴. آبیاری بارانی
در صورتی که با توجه به دمای هوا نیاز سرمایی برطرف نشد، میتوان با آبیاری بارانی و پاشیدن آب روی درختان به تأمین نیاز سرمایی کمک کرد.
۵. استفاده از روغن ولک (پارافینهای امولسیون شونده)
روغن ولک جهت مبارزه با آفات به همراه سموم فسفره مصرف میشود و در شکستن رکود جوانهها مؤثر است.
۶. نیترات پتاسیم
این ماده با داشتن دو ماده غذایی جهت شکستن رکود در جوانه گل نیز کارایی بسیار مثبت دارد. غلظت مصرف این ترکیب ۵ درصد میباشد.
۷. ترکیبات حاوی اسیدآمینه پرولین
این ترکیبات باعث تسریع رشد جوانه و شکستن رکود جوانهها میشوند.
۸. روغنهای گیاهی امولسیون شونده
روغنهایی مانند روغن سویا، آفتابگردان و کلزا با میانگین غلظت ۵ درصد تأثیر بسیار مثبتی در شکستن رکود جوانهها و تأمین نیاز سرمایی دارند. این روش در بعد طبیعت و محیط زیست سازگارتر است.
جمعبندی و نتیجه گیری
تأمین نیاز سرمایی درختان معتدله و نیمه گرمسیری اهمیت زیادی در رشد و شکوفایی این درختان دارد. بهترین راهکار برای تأمین نیاز سرمایی درختان این است که هر رقم را در مکانی بکارید که به لحاظ شرایط آب و هوایی، نیاز سرمایی آن تأمین شود.
اما اگر به هر دلیلی امکان تأمین نیاز سرمایی وجود نداشت و یا به دلیل بروز گرمای ناگهانی در زمستان و اواخر اسفند، امکان باز شدن شکوفهها وجود داشت، با استفاده از ترکیبات مؤثر معرفی شده مانند روغن ولک، نیترات پتاسیم و روغنهای گیاهی، میتوان بازگشایی جوانهها را در زمان مقرر و به صورت یکدست القا کرد.
توصیه میشود قبل از احداث باغ، با مشورت کارشناسان کشاورزی، ارقام مناسب با نیاز سرمایی منطقه خود را انتخاب کنید تا در آینده با مشکلات عدم تأمین نیاز سرمایی مواجه نشوید.