سامانه مزرعه
2 سال پیشگیاهان، مانند انسانها برای رشد و نمو خود به یک سری از عناصر اصلی و مکمل نیاز دارند. گیاهان عناصر اصلی را از طریق سیستمهای ریشهای یا برگهایشان به اشکال مختلف جذب میکنند. خاک به عنوان اولین منبع، حاوی مقادیر زیادی از تمام عناصر است، اما فقط درصد بسیار کمی از این مقادیر برای رشد گیاهان مفید هستند. این حد مورد نیاز گیاهان را حد بحرانی یا حد مطلوب مینامند.
در صورتی که مقدار عناصر از این حد کمتر باشد، علائم کمبود مشاهده شده و در صورتی که عناصر بیشتر از این مقدار باشد، باعث سمیت در گیاهان میشود.
در این مقاله به بررسی عناصر مورد نیاز گیاهان، نقش هر عنصر و علائم کمبود آنها میپردازیم.
عناصر مورد نیاز گیاهان
گیاهان برای رشد طبیعی و تکمیل چرخه زندگی خود به ۱۷ عنصر احتیاج دارند. این عناصر عبارتند از:
- عناصر غیر معدنی (۳ عنصر): کربن، هیدروژن، اکسیژن
- عناصر ماکرو (۶ عنصر): نیتروژن، فسفر، پتاسیم، کلسیم، منیزیم، گوگرد
- عناصر میکرو (۸ عنصر): بور، کلر، آهن، منگنز، روی، مس، مولیبدن، نیکل
دستهبندی عناصر مورد نیاز گیاه
این عناصر را میتوان بر اساس غلظتهای نسبی که معمولاً در بافتهای گیاهی یافت میشود، به دو بخش کلان (ماکرو) یا ریز مغذیها (میکرو) تقسیم کرد.
عناصر ماکرو
عناصر ماکرو بر اساس نیاز گیاهان به دو دسته تقسیم میشوند:
دسته اول – عناصر ماکرو اولیه:
- نیتروژن (N)
- فسفر (P)
- پتاسیم (K)
دسته دوم – عناصر ماکرو ثانویه:
- کلسیم (Ca)
- منیزیم (Mg)
- گوگرد (S)
عناصر میکرو
عناصر میکرو در خاک و گیاهان به مقدار بسیار کمی وجود دارد، اما نقش آنها به همان اندازه مواد مغذی اولیه (ماکرو) مهم است. کمبود یک یا چند ریز مغذی میتواند منجر به کاهش رشد، عملکرد و کیفیت محصولات زراعی شود.
در برخی خاکها مقدار کافی عناصر میکرو برای تأمین نیاز گیاه جهت رشد سریع و تولید مناسب وجود ندارد. بنابراین جهت جبران این کمبودها میتوان از کودهای حاوی این عناصر برای رشد سریع و عملکرد مناسب به شکل محلولپاشی شاخ و برگ با آگاهی کافی از غلظتهای عنصری استفاده نمود.
بررسی نقش و علائم کمبود عناصر
۱. نیتروژن (N)
نقش در گیاه:
نیتروژن به طور مستقیم در رشد و عملکرد گیاه نقش دارد. این عنصر جز اصلی پروتئینها، اسیدهای نوکلئیک و کلروفیل است.
علائم کمبود:
- کاهش رشد گیاه
- زردی و کوچک شدن برگها (ابتدا در برگهای پیر)
- ضعف در برگهای پیر
- ریزش پیش از موقع برگها
۲. پتاسیم (K)
نقش در گیاه:
- مکانیسم جذب آب در اندامهای گیاه توسط سلولها
- فعال کردن آنزیمهای گیاهی (از جمله ساخت کلروفیل)
- تنظیم روابط آبی و انرژی
- انتقال مواد ساخته شده گیاهی
- جذب ازت و فسفر
- سنتز پروتئین و نشاسته
علائم کمبود:
- کاهش مقاومت گیاه در برابر آفات و بیماریها
- ضعیف، کوتاه و کوچک شدن گیاهان
- توقف رشد ساقه اصلی و شاخهها
- زردی برگهای پیر
- سوختگی انتهای برگها
۳. فسفر (P)
نقش در گیاه:
- فتوسنتز
- جوانه زدن بذرها
- تسریع رشد ریشه
- تسریع رسیدن میوه و دانه
- تقسیم سلولی و رشد بافتها
علائم کمبود:
- توقف رشد
- ریزش برگهای پیر (به دلیل انتقال فسفر از برگهای پیر به برگهای جوان)
- تجمع مواد قندی در برگ و ساقه
- قرمز شدن برگ و ساقه
۴. گوگرد (S)
نقش در گیاه:
- جز اصلی پروتئینهای ساخته شده در گیاه
- نقش اساسی در فرآیندهای فتوسنتزی
علائم کمبود:
علائم مشابه کمبود نیتروژن:
- کاهش رشد
- زردی و کوچک شدن برگها
- ضعف در برگهای پیر
- ریزش بیموقع برگها
۵. کلسیم (Ca)
نقش در گیاه:
- از اصلیترین عناصر در ساختمان گیاهان
- تشکیل دیواره و غشا سلولی
- ایجاد قابلیت انعطافپذیری گیاه
- استحکام و کیفیت میوه
- جلوگیری از بیماریهای فیزیولوژیکی
علائم عمومی کمبود:
- نقاط سفید و شفاف بر روی نوک و مابین رگبرگها
- بدشکلی و چروکیدگی برگهای جوان نزدیک به شاخه
- پیچیدگی نوک برگها به طرف بالا
- نامنظم، پاره پاره و لوله شدن حاشیه برگها
علائم کمبود در گیاهان خاص:
| گیاه | علائم کمبود کلسیم |
|---|---|
| سیب زمینی | لکههای سیاه رنگ با حالت سوخته |
| میخک | چرخش ۹۰ درجهای برگها نسبت به حالت عادی |
| گوجه فرنگی | پوسیدگی یا سوختگی میوههای انتهایی (پوسیدگی گلگاه) |
| کاهو | سوختگی لبه برگها |
| فلفل | لکههای فرو رفته در گلگاه |
| کرفس | قلب سیاه |
| سایر گیاهان | بدشکلی و بیمزه شدن میوهها |
۶. منیزیم (Mg)
نقش در گیاه:
- از اجزای اصلی کلروفیل (سازنده سبزینه گیاهان)
- سنتز پروتئین
- تنفس گیاه
- افزایش میزان روغن تولیدی در درختانی مثل بادام و گردو
علائم کمبود:
- کاهش قدرت گیاه
- کاهش اندازه برگها
- کاهش فاصله بین رگبرگها
- زرد شدن حاشیه برگها (حالت سوخته)
- این عارضه ابتدا روی برگهای مسنتر اتفاق میافتد
۷. آهن (Fe)
نقش در گیاه:
- تولید کلروفیل
- تنفس گیاه
- فتوسنتز
علائم کمبود:
- زرد شدن برگهای گیاه (رگبرگها سبک باقی میمانند)
- این روند ابتدا روی برگهای جوان ظاهر میشود
۸. منگنز (Mn)
نقش در گیاه:
- تشکیل کلروپلاست
- نقش در سیستمهای آنزیمی گیاهان
- نقش در واکنشهای انتقال الکترون
- بهبود فتوسنتز و افزایش تولید محصول
علائم کمبود:
- باریک و ضعیف شدن برگها
- ایجاد لکههایی روی گیاهان (در خاکهای آلی و خاکهای قلیایی)
۹. مس (Cu)
نقش در گیاه:
- سنتز کلروفیل
- نقش کاتالیزوری در فتوسنتز و تنفس
علائم کمبود:
- مرگ جوانههای انتهایی (در مرکبات)
- چروک و خمیده شدن رگبرگها
- ترکیدن پوست میوه
- ترشح صمغ روی میوه
- بسیار کوچک شدن میوهها
- جلب آفات و بیماریها به میوه
۱۰. روی (Zn)
نقش در گیاه:
- کاتالیزور فعال کننده در فرآیند ساخت و تجزیه پروتئینها
- نقش در فرآیند ساخت عناصری که باعث رشد طولی شاخه میشوند
علائم کمبود:
- تأخیر در باز شدن جوانههای رویشی و زایشی
- ریزبرگی و کمبرگی
- کوچک شدن میان گرههای سرشاخه
۱۱. بور (B)
نقش در گیاه:
- رشد و فعالیت بافتها
- زنده ماندن دانه گرده و رشد لوله آن
- افزایش طول عمر باروری تخمکها
علائم کمبود:
- سیاه شدن جوانههای روینده و بافتهای مریستمی
- خشکی و زردی برگها و گلها
۱۲. مولیبدن (Mo)
نقش در گیاه:
- دخالت در تغذیه نیتروژن
- ماده سازنده نیترات ردوکتاز
- نقش در ساختار آنزیم نیتروژناز
علائم کمبود:
- کمبود نیتروژن (به دلیل نقش در تغذیه نیتروژن)
۱۳. کلر (Cl)
نقش در گیاه:
- تنظیم تورژسانس برخی از گیاهان (همراه با یون پتاسیم)
- فتوسنتز
- انتقال الکترونها از آب به کلروفیل
علائم کمبود:
- پژمردگی
- پیچ خوردگی برگ
- برنزه شدن برگ
- کاهش رشد (به ویژه در کشت گلخانهای)
جمعبندی و نتیجه گیری
شناخت علائم کمبود عناصر غذایی در گیاهان نقش کلیدی در تشخیص صحیح و تغذیه مناسب دارد. با توجه به علائم و شناخت عنصر کمبود، میتوان از کودهای دقیق با درصد صحیح و اندازه درست استفاده کرد.
جدول خلاصه عناصر و علائم کمبود:
| عنصر | دسته | علائم اصلی کمبود |
|---|---|---|
| نیتروژن (N) | ماکرو | زردی برگهای پیر، کاهش رشد |
| فسفر (P) | ماکرو | قرمز شدن برگ و ساقه، توقف رشد |
| پتاسیم (K) | ماکرو | سوختگی حاشیه برگ، کاهش مقاومت به آفات |
| کلسیم (Ca) | ماکرو | پوسیدگی گلگاه، بدشکلی برگ جوان |
| منیزیم (Mg) | ماکرو | زردی حاشیه برگهای مسن |
| گوگرد (S) | ماکرو | زردی مشابه کمبود نیتروژن |
| آهن (Fe) | میکرو | زردی برگ جوان (رگبرگ سبز) |
| منگنز (Mn) | میکرو | لکهدار شدن برگ |
| روی (Zn) | میکرو | ریزبرگی، کوتاهی میان گره |
| مس (Cu) | میکرو | مرگ جوانه انتهایی، ترکیدگی میوه |
| بور (B) | میکرو | سیاه شدن جوانه، خشکی برگ و گل |
| مولیبدن (Mo) | میکرو | علائم کمبود نیتروژن |
| کلر (Cl) | میکرو | پژمردگی، پیچ خوردگی برگ |
نکته نهایی:
برای تشخیص دقیق کمبودها و میزان مورد نیاز کود، باید آزمایش خاک انجام شود تا میزان مورد نیاز لازم از کود به اندازهای که علائم در درختان و گیاهان برطرف شود و از طرفی باعث مسمومیت در آنها نشود، مشخص گردد و سپس اقدام به کوددهی کرد.زیز کرده تا سهم بزرگی از رو دوش شما برداشته و در راه تولید محصولات با صرفه اقتصادی و سالم همراه قدم به قدمتان باشد.