سامانه مزرعه
2 سال پیش
رشد و نمو گیاهان را با تغییر در شرایط محیطی و یا دستکاری در خود گیاه میتوان تنظیم کرد. برای رسیدن به چنین تغییراتی در گیاه از روشهای فیزیکی مانند تربیت کردن (Training) و هرس کردن (Pruning) استفاده میشود.
واژه تربیت کردن گیاهان به معنی تکنیکها و روشهایی است که برای تنظیم اندازه، شکل و جهت رشد گیاه به کار میروند. هرس کردن یا حذف قسمتهایی از گیاه (جوانه، شاخه، ریشه، پوست، برگ، گل و میوه) به منظور تحت تاثیر قرار دادن رشد و باروری گیاه انجام میشود.
اگر پس از احداث باغ میوه، نهالهای کاشته شده به حالت طبیعی خود رها شوند و هیچ دخالتی در رشد و شاخهبندی طبیعی آنها صورت نگیرد، شاخههای مزاحم و پرپیچ و خم در داخل تاج درخت رشد کرده و به دلیل متراکم شدن تاج درخت و سایه اندازی شاخههای بالایی، هیچ نوری به قسمتهای وسط و پایین درخت نخواهد رسید.
در این مقاله به آموزش کامل هرس، انواع هرس، مزایا، زمان مناسب و روش هرس ۱۵ نوع از مهمترین درختان میوه میپردازیم.
اگر درختان هرس نشوند چه اتفاقی میافتد؟
در صورت عدم هرس درختان میوه، مشکلات زیر بروز میکند:
- شاخهها به تدریج خشک شده و از بین میروند
- باردهی درخت محدود میشود
- میزان محصول و کیفیت آن پایین میآید
- مشکل سالآوری و تناوب باردهی بروز میکند (درخت در یک سال میوههای زیاد و ریز تولید کرده و در سال بعد تولید ناچیزی دارد)
اگر در اولین سال کاشت، به درختان فرم داده شود و در سالهای بعد منظم و مداوم شاخهها بریده شوند، سالانه میوهدهی با کیفیت خوب خواهد بود.
مزایای هرس درختان میوه
هرس درختان میوه دارای مزایای متعددی است:
۱. افزایش اندازه و کیفیت میوه
۲. تحریک نمو جوانه گل در کل تاج درخت
۳. حذف شاخههای خشک، مزاحم و بیمار جهت حفظ سلامت نهال
۴. کاهش تمایل به سالآوری
۵. ایجاد شرایط مناسب برای ورود نور و هوا به درون تاج درخت برای کاهش بروز و انتشار بیماریها و آفات
۶. افزایش کیفیت میوه به دلیل نفوذ بهتر نور
۷. تسهیل عملیات باغبانی مانند تنک کردن میوه، محلولپاشی کودها و سموم و برداشت میوه
۸. تنظیم اندازه نهال و دستیابی به شکل یا فرم معین
انواع هرس شاخه
۱. کوتاه کردن شاخه (سرشاخهزنی)
در این روش فقط بخشی از شاخه حذف میشود. این روش باعث تحریک رشد جوانههای باقی مانده میگردد. در سالهای اولیه که هرس و تربیت نهال انجام میشود، عمل سرشاخهزنی برای تشکیل فرم مناسب درخت انجام میشود. پس از باردهی، سرشاخهزنی بسیار کمتر انجام میشود و بیشتر از حذف کامل شاخهها استفاده میشود.
در درختانی مانند هلو که گل و میوه روی شاخه یکساله تشکیل میشود، سرشاخهزنی باعث تحریک رشد شاخههای یکساله و تشکیل جوانههای بارده برای تامین محصول سال بعد میشود.
۲. تنک کردن شاخهها
در این روش کل شاخه حذف میگردد. در درختان سیب و گلابی، شاخههای دوساله دارای گل و میوه حذف میشوند. در درختانی که در اثر سرزنی دچار رشد جارویی شدهاند، باید حذف کامل شاخه انجام شود.
۳. زخمزنی و خم کردن شاخه
زخمزنی پوست باعث قطع شدن آوندهای آبکش میشود.
- اگر زخمزنی در بالای جوانه صورت گیرد، مانع رسیدن شیره پرورده کافی به جوانه شده و در نتیجه باردهی کم میشود (ناچینگ – Notching)
- اگر زخمزنی در زیر جوانه انجام شود، شیره پرورده فراوانی به جوانه رسیده و آن را تبدیل به گل و میوه میکند
خم کردن شاخه باعث شکسته شدن غالبیت انتهایی جوانه شده و اجازه رشد و نمو به جوانههای رویشی میدهد. شاخههایی که خم میشوند، به بار میروند و میزان محصول آنها بیشتر میشود. عمل خم کردن شاخه به وسیله بستن سنگ یا وزنه در انتهای شاخه و یا بستن آن با طناب یا نخ به تنه صورت میگیرد.
زمان هرس درختان میوه
به طور کلی زمان مناسب برای هرس به نوع درخت و هدف از انجام هرس بستگی دارد.
هرس زمستانه (هرس سیاه – هرس رکود)
هرس زمستانه از بعد از خزان درختان تا قبل از باز شدن جوانهها در بهار انجام میشود و عمده هرسی است که در درختان میوه انجام میشود. توصیه میشود این هرس زمانی انجام شود که سرمای سخت زمستان به پایان رسیده باشد.
هرس تابستانه (هرس سبز)
هرس تابستانه از اوایل تا اواخر تابستان انجام میشود و به عنوان هرس مکمل در مورد بعضی از درختان میوه از جمله انگور، هلو، انجیر و درختان سیب روی پایههای پاکوتاه انجام میشود. اثر این هرس کوچک کردن درخت و بالا بردن کیفیت میوه در اثر افزایش نفوذ نور به درخت است. افزایش نفوذ نور در درخت باعث افزایش گلدهی در سال بعد نیز میشود.
آموزش هرس ۱۵ نوع درخت میوه
۱. هرس درخت گردو
هرس در درختان گردو از جمله موارد مهمی است که میتواند علاوه بر تولید محصول به افزایش طول عمر درختان گردو نیز کمک کند.
زمان هرس:
- هرس فرمدهی: اواخر تابستان و شروع فصل سرما
- هرس باردهی: اواخر زمستان (سالانه)
روش هرس:
شاخههای جانبی یا چسبیده به تنه اصلی توسط قیچی باغبانی جدا میشوند. برای درختان بزرگ یا مسن از اره دستی یا برقی استفاده میشود. پس از هرس، قسمتهای هرس شده باید با چسب باغبانی پوشیده شوند تا آلودگی به داخل درخت نفوذ نکند.
هدف هرس:
قطع قسمتهایی که مانع رسیدن نور کافی به نقاط پایینتر میشوند و کاهش تراکم شاخهها.
۲. هرس درخت بادام
زمان هرس:
بهترین زمان هرس درخت بادام زمانی است که درختان در خواب زمستانی هستند (آبان تا اوایل اسفند).
روش هرس:
در سالهای ابتدایی کشت، جوانهها و شاخههای نو که ممکن است مانع نوررسانی به درختان دیگر شوند، قطع میشوند. در نهال بادام شاخههای اصلی کم است، بنابراین سایر شاخهها به عنوان شاخه جانبی هرس میشوند.
هدف هرس:
افزایش توان درختان برای تولید محصولات بیشتر و با کیفیتتر و حذف شاخههای بیمار.
۳. هرس درخت انگور
زمان هرس:
اواخر فصل سرما و یخبندان، زمانی که نهال انگور هیچ برگی ندارد.
روش هرس:
تمامی جوانهها و شاخههای غیر بارده حذف میشوند.
نکات مهم:
نهال انگور از جمله درختان حساس و زودرنج است. اگر در هرس دقت نشود و شاخههای اصلی به اشتباه قطع شوند، ممکن است موجب خشکیدگی کامل درخت انگور شوند. روش هرس با توجه به نوع درخت انگور و اقلیم جغرافیایی متفاوت است.
۴. هرس درخت شلیل و هلو
زمان هرس:
اوایل بهار و اواخر تابستان
روش هرس:
با توجه به تراکم زیاد شاخ و برگ، هرس برای تهویه و گردش هوا و رسیدن نور کافی انجام میشود. پس از هرس، قسمت هرس شده با چسب باغبانی یا پارچه تمیز پوشانده شود.
هدف هرس:
تهویه مناسب، گردش هوا، رسیدن نور به تمام نقاط درخت و تسهیل سمپاشی.
۵. هرس درخت انجیر
انواع هرس درخت انجیر:
- هرس پایه بلند
- هرس بوتهای
- هرس باردهی
زمان هرس:
اواسط فصل بهار
روش هرس:
شاخههای نزدیک به هم قطع میشوند. شاخههایی با زاویه ۴۵ درجه جدا میشوند زیرا مانع رسیدن هوا و نور کافی به شاخههای بارده میشوند.
نکته مهم:
قبل از شروع عملیات، وسایل باغبانی و هرس را به طور کامل ضدعفونی کنید.
۶. هرس درختان سیب
زمان هرس:
اواخر تابستان یا اوایل پاییز (هر ۳ سال یکبار)
نکته مهم:
هرس در درختان سیب بر خلاف سایر درختان میوه بهتر است هر ساله انجام نشود. رشد شاخههای بارده در درختان سیب کمی کندتر از سایر شاخهها است.
۷. هرس درخت زردآلو
انواع هرس درخت زردآلو:
- هرس فرمدهی
- هرس باردهی
- هرس جوانسازی
زمان هرس:
اوایل بهار
روش هرس:
در هرس جوانسازی، شاخهها قطع میشوند تا شاخههای بارده جدید ایجاد شوند. رعایت فواصل بین شاخهها اهمیت ویژهای دارد و شاخههای نزدیک به هم باید هرس شوند.
۸. هرس درخت انار
انواع هرس درخت انار:
- هرس فرمدهی (سالهای اول تا پنجم)
- هرس باردهی (سالانه)
زمان هرس:
فصل سرد سال
روش هرس:
در سالهای اول، درخت انار در حال شکل دادن به تنه و شاخههای اصلی است. هرس باردهی سالانه به منظور تقویت درختان انار انجام میشود و شاخههای خشک و بیمار جدا میگردند.
۹. هرس درخت آلو و گوجه سبز
زمان هرس:
فصل خواب درختان یا یک ماه پس از چیدن کامل میوه
روش هرس:
شاخههای روئیده شده بر روی تنه اصلی که نزدیکی زیادی به خاک دارند، هرس و قطع میشوند زیرا مانع رسیدن مواد معدنی به قسمتهای بالایی درخت میشوند.
۱۰. هرس درخت گیلاس
زمان هرس:
اواخر تابستان و اوایل بهار
روش هرس:
علاوه بر هرس شاخههای نزدیک به هم و غیر بارده، شاخههای بارده نیز نوکچینی میشوند تا ارتفاع درختان برای رسیدن مواد معدنی و چیدن محصول مناسب باشد.
۱۱. هرس درخت گلابی
انواع هرس:
- هرس فرمدهی
- هرس باردهی
زمان هرس:
فصل زمستان (زمان خواب زمستانی درختان)
روش هرس:
شاخههای انتهایی درختان گلابی محل بیشترین هرس است. شاخههای غیر بارده و شاخههای بارده ضعیف و بیکیفیت باید هرس شوند.
۱۲. هرس درخت توت
زمان هرس:
اوایل فصل پاییز
روش هرس:
در ۵ سال اول کشت، هرس ساقه اصلی انجام میشود.
نکته مهم:
آلودگی باکتریایی از بیماریهای شایع درختان توت است. قبل از هرس، وسایل باغبانی را ضدعفونی کنید.
۱۳. هرس درخت انبه
هشدار مهم:
هرس درخت انبه ممکن است برای کشاورزان خطرات جانی به همراه داشته باشد. نهال انبه دارای ماده شیمیایی به نام اوروشیول است که با استنشاق یا تماس با بدن میتواند موجب مسمومیت شدید شود.
زمان هرس:
سال سوم به بعد، اوایل تابستان و پس از شروع باردهی
نکات ایمنی:
هنگام هرس، بدن و راه تنفسی شخص هرسکننده کاملاً پوشیده باشد.
۱۴. هرس درخت خرمالو
زمان هرس:
اوایل اردیبهشت ماه (یک ماه قبل از فصل باردهی)
هدف هرس:
فرمدهی و کمک به فرآیند باردهی و توان نهال خرمالو
۱۵. هرس درخت آلبالو
زمان هرس:
هرس سالانه (با توجه به تراکم شاخ و برگ)
روش هرس:
شاخههای نزدیک به هم و شاخههایی که باردهی کمی و بیکیفیتی دارند، قطع میشوند.
نکات پایانی و جمعبندی
هرس و فرمدهی به تنهایی برای افزایش باردهی کافی نیست و باید درختان را از لحاظ نیاز به عناصر غذایی نیز بررسی کرد. رعایت اصول صحیح هرس در زمان مناسب، نقش کلیدی در سلامت درختان، کیفیت میوه و میزان محصول دارد.
نکات طلایی هرس:
- قبل از هرس، ابزارآلات را ضدعفونی کنید
- پس از هرس، زخمهای بزرگ را با چسب باغبانی بپوشانید
- هرس را در روزهای خشک و بدون باران انجام دهید
- از هرس درختان در هنگام یخبندان شدید خودداری کنید
- برای هر نوع درخت، زمان مناسب هرس را رعایت کنید