سامانه مزرعه
2 سال پیشامروزه به دلیل کاهش نزولات آسمانی، مصرف بیرویه منابع آبی و خشکسالی نزدیک به دو دهه، جغرافیای ایران و منطقه تحت تأثیر قرار گرفته است. با توجه به این مسئله، استفاده از روش کشت نشایی به دلیل کاهش ۲ مرحله آبیاری، راهکار مناسبی برای استفاده بهینه از آب است.
نشاء، گیاه کوچکی است که قسمتی از دوره رشد خود را در محیطی با نور و دمای کنترل شده میگذراند و پس از مساعد شدن آب و هوا به زمین اصلی منتقل میشود. به عمل انتقال و کاشت نشاء در زمین اصلی، نشاکاری گفته میشود.
هدف اصلی از نشاکاری، تسریع فرایند تولید و کشت محصول از طریق تولید گیاهچههای سالم و قوی و در نهایت عرضه زودتر محصول به بازار مصرف میباشد.
در این مقاله به بررسی نشاکاری، انواع بسترهای نشاکاری، بهترین بستر نشا، مزایا، زمان مناسب و شرایط تولید نشا مرغوب میپردازیم.
نشاکاری چیست؟
حالت کلی و عمومی به این صورت است که بذر، تقریباً یک ماه زودتر از شروع کشت اصلی، در گلخانه یا محیط خزانه کاشته میشود تا گیاهچههای سالم و قوی سه تا چهار برگی تولید شوند. سپس در صورت مهیا شدن شرایط محیطی، به زمین اصلی منتقل میشود.
مزیتهای نشاکاری
نشاکاری چندین مزیت دارد که عبارتند از:
۱. کوتاه شدن دوره رشد
۲. کاهش هزینههای وجین و تنک کردن محصول
۳. استفاده از مزایای اقتصادی ارائه محصول نوبرانه به بازار
۴. کاهش علفهای هرز و مدیریت آسان آنها
۵. مدیریت آسان آفات و بیماری در مراحل اولیه رشد
۶. رشد سریع و افزایش راندمان محصول
۷. یکنواختی سبزینگی و تراکم مزرعه
۸. مدیریت مناسب نهادههایی نظیر کود، سموم، بذر و آب
۹. محافظت از گیاهچه در برابر شرایط آب و هوایی نامساعد
انواع بسترهای نشاکاری
نشاء را میتوان با توجه به شرایط آب و هوایی در محیطهای زیر پرورش داد:
- شاسی
- گلخانه
- تونل پلاستیکی
- خزانه معمولی
- خزانه هوای آزاد
نکات مهم:
- اگر گیاه مورد نظر نسبت به جابهجایی حساسیت داشته باشد، میتوان دانهها را مستقیم در گلدانهای گیاهی به نام تورب کاشت. این گلدانها وقتی در خاک قرار میگیرند به تدریج نرم شده و با خاک مخلوط میشوند.
- اگر کاشت در سینی نشا انجام شود، باید از سطح زمین بالاتر قرار گیرد تا ریشههای خارج شده وارد زمین نشوند و در انتقال به مشکل برنخورند.
بهترین بستر نشا
بسترهای دارای پرلیت نرم، ورمیکولیت و پیت ماس بهترین بستر برای تولید نشاء میباشند.
بهترین محیط کشت جهت تولید نشا: محیطهای بدون خاک
محیطهای تجاری مناسب برای تولید نشا شامل:
- پیت ماس یا کوکوپیت
- پرلیت
- ورمی کولایت (ورمی کمپوست)
نسبت قابل توصیه برای مخلوط کشت:
| جزء | درصد |
|---|---|
| پیت ماس | ۷۰ درصد |
| پرلیت | ۲۰ درصد |
| ورمی کمپوست | ۱۰ درصد |
اجزای بهترین محیط کشت نشا
پیت ماس: ماده پایهای مخلوط
ورمی کمپوست: دارای مواد غذایی، نگهدارنده رطوبت و دارای زهکش مناسب
پرلیت: جهت ایجاد تهویه و زهکشی مناسب
مزایای استفاده از کوکوپیت
- راحتتر از پیت ماس رطوبت میگیرد
- دارای مقدار ناچیزی عناصر غذایی است
نکته مهم: باید در تغذیه کودی قبل از نشاکاری دقت شود، زیرا کوکوپیت نمیتواند نشا را از هنگام سبز شدن تا انتقال تغذیه کند.
زمان مناسب نشاکاری
نشاکاری باید در شرایط زیر انجام شود:
- صبح زودهنگام
- عصرها هنگام غروب خورشید
- در هوای ابری (شرایط مناسبتر)
دلیل: خنک بودن هوا باعث کاهش تعرق گیاهچه و کمتر شدن احتمال خشک شدن نشا میشود.
مشکلات خزانه با تراکم بالا
تراکم بالای کشت در خزانه منجر به رقابت نوری شدید بین نشاها خواهد شد که عوارض زیر را به دنبال دارد:
- افزایش ارتفاع بوته
- علفی شدن و نازک شدن بوته
- کاهش رشد رویشی در زمین اصلی
- کاهش پتانسیل تولید محصول
با توجه به موارد ذکر شده، میتوان نشاء مرغوب را در ظروف کاشت با استفاده از محیط کشت مناسب تولید نمود و با موفقیت بالایی به زمین اصلی منتقل کرد.
مشخصات نشا مرغوب
شرایط تهیه بذر:
بذرها باید از برندهای معتبر که عاری از آفات و بیماریها هستند تهیه شوند.
مشخصات ظاهری نشای مرغوب:
| مشخصه | وضعیت مطلوب |
|---|---|
| طول نشا | بین ۱۲ تا ۱۷ سانتیمتر |
| رنگ ساقه | بدون رنگ ارغوانی |
| رنگ ریشه | سفید |
| وضعیت ظاهری | بدون زردی و علائم کمبود عناصر غذایی |
| استحکام ساقه | ضخیم و فنری (با زدن ضربه به پهلوی نشا، به صورت فنری به جای خود برگردد) |
زمان آمادهسازی بستر
۵ تا ۸ هفته قبل از انتقال نشا به زمین اصلی، کار آمادهسازی بستر گلخانه و کشت بذور در گلخانه انجام میشود. برای پرورش نشا ایدهآل و تولید نشا مرغوب در گلخانه، تا جای ممکن از بذور مورد اطمینان با مشخصات مناسب تهیه کنید.
آیا برای تمامی گونهها میتوان از روش نشاکاری استفاده کرد؟
خیر. برای برخی گونهها نشاکاری توصیه نمیشود:
- سیب زمینی
- گندم
- جو
نکته: همیشه این نگرانی وجود دارد که هنگام انتقال نشاء به زمین اصلی، به گیاهچهها و نشاها تنش زیادی وارد شود.
مقاومسازی نشا قبل از ورود به زمین اصلی
گیاهچهها و نشاهایی که در گلخانه و شرایط کنترل شده پرورش مییابند، معمولاً هنگام انتقال نیاز به یک دوره مقاومسازی دارند.
مقاومسازی یعنی: گیاه به تدریج تحت تنش ملایمی از خشکی یا سرما قرار میگیرد تا تحمل گیاه افزایش یابد.
مدت دوره مقاومسازی: ۳ تا ۳۰ روز
زمان شروع: از روز ۲۱ام پس از کاشت به تدریج انجام میشود.
روش انجام:
- افزایش دما
- کاهش آبیاری
- افزایش شدت نور
عمق کشت بذر
عمق کشت: ۳ تا ۵ میلیمتر
توصیه: بهتر است بذور کشت شده را با لایهای از ورمی کولایت پوشش داد که در عین سبکی، باعث حفظ رطوبت و بهتر سبز شدن بذرها میگردد.
شرایط محیطی تولید نشا
دما
| مرحله | دمای مناسب |
|---|---|
| حداقل دما برای جوانهزنی | ۷ درجه سانتیگراد |
| بهترین دما برای جوانهزنی | ۱۰ تا ۲۵ درجه سانتیگراد |
| دمای مناسب رشد گیاهچه | ۲۰ تا ۲۵ درجه سانتیگراد |
نکته: در دماهای بالا معمولاً نشاها لاغر و قدبلند و در نتیجه بیکیفیت میشوند.
نیاز نوری
- بذور صیفیجات در تاریکی بالاترین درصد جوانهزنی را دارند
- پس از جوانهزنی، ایجاد سایبان و کاهش نور به میزان ۳۰ تا ۴۰ درصد باعث رشد خوب میشود
مشکلات نوری:
- کمبود نور: گیاهچهها بلند و لاغر میشوند
- زیاد بودن نور: گیاهچهها کوتاه و نامرغوب میشوند
آبیاری نشا
زمان آبیاری:
- وقتی سطح خاک و ریشه خشک و شکننده باشند و گیاهان در حال پژمردگی باشند
- هر روز در زمان خنکای اوایل صبح
مهلت آبیاری: از صبح هنگام طلوع تا ساعت ۳ بعدازظهر (خارج از این دامنه آبیاری انجام نشود)
نکات مهم:
- هرگز نشاها در غروب یا شب آبیاری نشوند
- اندام هوایی گیاه باید طی شب خشک باشد تا از مرگ گیاهان، قارچی شدن و بیمار شدن جلوگیری شود
- در دو هفته اول، استفاده از آب با شوری کم باعث بهتر شدن جوانهزنی و رشد بعدی نشاها میشود
بهداشت خزانه
معمولاً مبارزه با بیماری به دلیل زمان کم ۵ یا ۶ هفتهای در خزانه امکانپذیر نمیباشد، بنابراین باید پیشگیری انجام گیرد.
راهکارهای پیشگیری:
- استفاده از تجهیزات نو (در حد امکان)
- تهویه خوب گلخانه
- در صورت مشاهده بیماری مرگ گیاهچه، استفاده از سموم کاپتان و فربام
تغذیه نشا
مرحله اول (قبل از جوانهزنی):
- استفاده از هیومیک اسیدها
- استفاده از فسفر و ازت به نسبت بیشتر
- استفاده از آهن (موثر در تشکیل کلروفیل و سبزینگی)
مرحله دوم (از شروع جوانهزنی تا جوانهزنی کامل):
- تمرکز روی تقویت ریشه
- افزایش درصد فسفر در ترکیب استفاده شده
مرحله سوم (پس از جوانهزنی بذرها – اصلیترین مرحله):
- استفاده از تمامی عناصر برای حفظ تعادل
- بیشترین عناصر مصرفی: پتاسیم و فسفر (افزایش ضخامت ساقه)
نکته تکمیلی: سولفات منیزیم محلول در آب آبیاری نیز در کل دوره تغذیهای هر هفته باید استفاده گردد.
بیماریهای احتمالی موجود در خزانه و نشاکاری
۱. پژمردگی فوزاریومی
این بیماری در هر شرایطی اتفاق میافتد و معمولاً فرصتی برای مبارزه نمیباشد. کنترل مؤثری وجود ندارد و گیاهان آلوده برای جلوگیری از انتقال بیماری به باقی نشاها باید ریشهکن شوند.
۲. بوتریتیس
کنترل این بیماری سخت است. راهکارهای کنترل:
- تهویه و زهکشی خوب
- کاهش وجود تودههای آب در سطح گلخانه یا سینیهای کاشت
- مصرف تیرام و سایر قارچکشها
۳. مرگ گیاهچه
این بیماری با روشهای زیر قابل کنترل و پیشگیری است:
- اجتناب از آبیاری پاششی روی گیاهان
- تهویه و زهکش خوب
- مصرف قارچکشهای سیستمیک
جمعبندی و نتیجه گیری
نشاکاری یک روش مؤثر برای استفاده بهینه از آب، کاهش هزینهها و افزایش راندمان محصول است. با رعایت نکات زیر میتوان نشاهای مرغوب تولید کرد:
نکات کلیدی برای موفقیت در نشاکاری:
۱. انتخاب بذر مرغوب از برندهای معتبر
۲. استفاده از بستر مناسب (۷۰% پیت ماس، ۲۰% پرلیت، ۱۰% ورمی کمپوست)
۳. رعایت عمق کاشت مناسب (۳ تا ۵ میلیمتر)
۴. کنترل دما (۲۰ تا ۲۵ درجه برای رشد گیاهچه)
۵. آبیاری صحیح (صبحگاهان، اجتناب از آبیاری شب)
۶. تغذیه متعادل (فسفر و پتاسیم بیشتر در مراحل اصلی)
۷. مقاومسازی نشا قبل از انتقال به زمین اصلی
۸. رعایت بهداشت خزانه و پیشگیری از بیماریها
با توجه به موارد بالا و رعایت آنها میتوانید به راحتی نشاهای خود را رشد دهید یا در انتخاب و انتقال خود هنگام خرید دقت کافی را داشته باشید.