سامانه مزرعه
11 ماه پیشبرنج یکی از محصولات استراتژیک ایران است که نقش مهمی در تأمین امنیت غذایی و اقتصاد کشاورزان دارد. در میان آفات مختلف، کرم ساقهخوار برنج (Chilo suppressalis) به عنوان یکی از مهمترین عوامل خسارتزا، به ویژه در شمال کشور شناخته میشود. این آفت با تغذیه از بافتهای داخلی ساقه، موجب پژمردگی گیاه و کاهش چشمگیر عملکرد محصول میشود.
عدم مدیریت صحیح آفت میتواند باعث کاهش عملکرد تا حدود ۷۲۷ کیلوگرم در هکتار شود.
در این مقاله به بررسی شکلشناسی، زیستشناسی، نحوه خسارت و روشهای کنترل کرم ساقهخوار برنج میپردازیم.
شکلشناسی کرم ساقهخوار برنج
| مرحله | ویژگیها |
|---|---|
| تخم | ابتدا سفید مایل به کرم، پیش از تفریخ به رنگ خاکستری یا سیاه |
| لارو | دارای پنج نوار ارغوانی در طول بدن |
| شفیره | قرمز مایل به قهوهای، دارای دو خار در انتهای شکم |
| حشره بالغ | زرد تا قهوهای روشن با لکههای نقرهای روی بالهای جلویی، ریشک در حاشیه بالهای عقبی، مادهها درشتتر از نرها |
زیستشناسی کرم ساقهخوار برنج
زمستانگذرانی
به صورت لارو کامل داخل ساقههای خشکیده برنج و علفهای هرز نرم و توخالی اطراف مزرعه
شروع فعالیت
با رسیدن دمای حداقل ۱۰ درجه سانتیگراد، لاروها به مرحله شفیره تبدیل میشوند
تخمگذاری
| نسل | محل تخمگذاری |
|---|---|
| نسل زمستانه | روی یا زیر برگهای انتهایی بوتهها |
| نسل دوم | روی برگهای پایینی یا نزدیک ساقه |
تعداد تخم هر پروانه ماده: به طور متوسط حدود ۲۳۰ تخم
مدت تفریخ تخم
۵ تا ۱۱ روز (بسته به دمای محیط)
تعداد نسل در سال
۲ تا ۳ نسل (بسته به شرایط آب و هوایی و نوع برنج)
مراحل تغذیه لارو
| سن لاروی | محل تغذیه |
|---|---|
| سنین ۱ و ۲ | برگهای گیاه |
| سنین بالاتر | وارد غلاف برگ شده و با نفوذ به داخل ساقه باعث قطع آوندها، زردی و پژمردگی برگها میشوند |
نحوه خسارت کرم ساقهخوار برنج
خسارت اصلی توسط لاروها از طریق تغذیه از ساقههای گیاه وارد میشود.
اوج تخمریزی
حشره کامل در بهار، بین ساعت ۵ تا ۱۰ عصر (اوج حدود ساعت ۷ عصر)
علائم خسارت
| مرحله | نام | توضیح |
|---|---|---|
| حمله به گیاهان جوان (نسل اول – دوره رویشی) | Dead heart (قلب مرده) | برگ میانی جوانه مرکزی زرد شده و به تدریج خشک میشود (گیاه با تولید ساقههای جانبی سعی در ترمیم دارد) |
| حمله همزمان با خوشهدهی و گلدهی (نسل دوم) | White head (سر سفید) | خوشهها سفید شده، تشکیل دانه کاهش یا متوقف میشود (خوشهها سبک، شکننده و در هنگام برداشت خرد میشوند) |
بیشترین خسارت
معمولاً در نسلهای دوم و سوم (گیاه در مراحل پایانی رشد توان ترمیم خسارت را ندارد)
خسارت در مرحله برداشت
ساقههای آلوده به علت وزش باد شکسته و روی زمین میافتند (خسارت غیرقابل ترمیم)
روشهای کنترلی کرم ساقهخوار برنج
روشهای زراعی و مکانیکی
| روش | توضیح |
|---|---|
| شخم پس از برداشت | شهریور تا آبان – خارج شدن لاروهای زمستانگذار از ساقه و در معرض شکار پرندگان |
| مدیریت کاه و کلش | پخش یکنواخت بقایا در شالیزار (به جای سوزاندن) برای حفظ دشمنان طبیعی |
| یخ آب زمستانه | آبتخت کردن مزرعه در زمستان برای کاهش جمعیت لاروهای زمستانگذار |
| کشت ارقام مقاوم | کاهش قابل توجه خسارت |
| نشاکاری زودهنگام | تا نیمه اول اردیبهشت برای تسریع خوشهدهی و کاهش خسارت نسل سوم |
| کشت مخلوط | کاهش معنیدار خسارت نسبت به کشت خالص |
| مدیریت علفهای هرز | جمعآوری و نابودی علفهای هرز اطراف شالیزار (کاهش منابع غذایی و پناهگاهها) |
| تقسیط کود نیتروژنه | ۲ یا ۳ نوبت (نوبت اول همزمان با نشاکاری، نوبتهای بعدی با فاصله ۲۰-۲۵ روز) – جلوگیری از نرم شدن بافتهای گیاه |
| برداشت زودهنگام | در صورت رسیدن بیش از ۸۰٪ محصول به مرحله زرد شدن |
| برداشت از پایینترین قسمت | حذف ساقههای آلوده |
| کشت دوم | کلزا، شبدر، باقلا، سیب زمینی، کاهو (کاهش جمعیت آفت + افزایش درآمد) |
کنترل بیولوژیک
| روش | توضیح |
|---|---|
| تله نوری | پایش جمعیت شبپره و تعیین زمان مناسب برای رهاسازی زنبور تریکوگراما |
| فرمون جنسی | تعیین زمان دقیق فعالیت آفت در اوایل فصل |
| Bacillus thuringiensis | محلولپاشی ۱-۱.۵ لیتر در هکتار، در سه نوبت با فاصله یک هفته (نسل اول و دوم) |
| زنبور تریکوگراما | ۲-۳ بار در هر نسل (تا سه نسل)، ۱۰۰-۱۵۰ تریکوکارت در هکتار (با هماهنگی جهاد کشاورزی) |
| مدیریت خزانه | در صورت مشاهده آلودگی، برای هر ۱۰ متر مربع یک تریکوکارت رهاسازی شود |
کنترل شیمیایی
در خزانه:
سمپاشی با سموم توصیه شده یک هفته قبل از انتقال نشا به زمین اصلی
در زمین اصلی:
سمپاشی در زمان مناسب توسط مراکز خدمات کشاورزی با سمومی مانند دیازینون، پادان، ریجنت در نسل اول و دوم آفت
نکته مهم: پرهیز از سمپاشی بیرویه در اوایل فصل (همزمان با فعالیت دشمنان طبیعی)
جمعبندی و نتیجه گیری
کرم ساقهخوار برنج یکی از مهمترین آفات شالیزارهای شمال کشور است که خسارت آن تا ۷۲۷ کیلوگرم در هکتار میرسد.
خلاصه روشهای مدیریت آفت:
| روش کنترل | اقدامات اصلی |
|---|---|
| زراعی و مکانیکی | شخم پس از برداشت، یخ آب زمستانه، کشت ارقام مقاوم، نشاکاری زودهنگام، کشت مخلوط، مدیریت علف هرز، تقسیط نیتروژن، برداشت زودهنگام، کشت دوم |
| بیولوژیک | تله نوری، فرمون جنسی، Bacillus thuringiensis (۱-۱.۵ لیتر در هکتار، ۳ نوبت)، زنبور تریکوگراما (۱۰۰-۱۵۰ تریکوکارت در هکتار) |
| شیمیایی | سموم دیازینون، پادان، ریجنت (با هماهنگی مراکز خدمات کشاورزی، پرهیز از سمپاشی زودهنگام) |
نکات کلیدی:
- آفت ۲ تا ۳ نسل در سال تولید میکند
- خسارت اصلی در نسلهای دوم و سوم (White head – سر سفید)
- لاروهای سنین ۱ و ۲ ابتدا از برگ تغذیه میکنند
- سمپاشی بیرویه در اوایل فصل دشمنان طبیعی را نابود میکند
- تقسیط کود نیتروژنه از نرم شدن بافتهای گیاه جلوگیری میکند
- کشت دوم (کلزا، شبدر، باقلا، سیب زمینی، کاهو) جمعیت آفت را کاهش میدهد