سامانه مزرعه
2 سال پیشیونجه در مدت رشد و نمو خود مورد حمله آفات و بیماریهایی قرار میگیرد که میزان خسارت وارده آنها بر گیاه متفاوت است. عدهای از آفات و بیماریها خسارت وارد میکنند، ولی میزان این خسارت اقتصادی و چشمگیر نیست. به دلیل برداشتهای زیاد در واحد سطح، مبارزه شیمیایی با آفات و بیماریها به صرفه نیست و اغلب با برداشت محصول و با روشهای مکانیکی و خاکورزی کنترل انجام میشود.
در این مقاله به بررسی ۸ مورد از مهمترین آفات و بیماریهای شایع کشت یونجه میپردازیم.
۱. شته خالدار یونجه
معرفی آفت
شتهها معمولاً دارای ترشحات شیرین و چسبناکی به نام عسلک هستند که مورچهها را به خود جلب میکند. حشرات این خانواده با خرطوم خود از شیره گیاهی تغذیه میکنند و باعث بروز و انتقال بیماریهای ویروسی میشوند.
شتهها از آفات مهم و درجه یک گیاهان زینتی، صنعتی، باغبانی، سبزیکاری، جنگلی به شمار میآیند و از اهمیت اقتصادی بالایی برخوردارند.
نحوه خسارت
- تغذیه از شیره گیاهی
- انتقال بیماریهای ویروسی
- پیچیدگی برگ یا تغییر شکل شاخه
- ایجاد گال روی میزبانان
بیولوژی
زادآوری در شتهها بسیار زیاد است به طوری که تعداد نسل آنها در شرایط مناسب به ۲۰ نسل در سال میرسد.
روشهای کنترل
کنترل شیمیایی:
- به محض ظهور اولین کلنی، کنترل باید شروع شود
- سموم سیستمیک جذب گیاه میشوند و شتههای موجود بر سطح و پشت برگ را از بین میبرند و به شکارگرهای مفید آسیب نمیرسانند
- سموم تماسی تأثیر آنی روی شتهها دارند، اما برای جواب دهی بیشتر و بهتر، کل زیر و روی برگ و ساقه باید سمپاشی شود
نکته مهم: سمپاشی در مرحله ظهور اولین کلنی، حشرات شکارگر را از بین میبرد.
۲. کنه تارتن دو لکهای
معرفی آفت
کنه عنکبوتی یا تارتن دو لکهای انتشار جهانی دارد و به طیف وسیعی از گیاهان مختلف در سراسر جهان خسارت اقتصادی وارد میکند. این کنه بسیار ریز علاوه بر گیاهان زراعی و محصولات باغی به گیاهان زینتی و جنگلی نیز خسارت وارد میکند.
مراحل زیستی
تخم، لارو، ۲ سن پورگی و حشره بالغ
مشخصات ظاهری
- شکل بدن: کروی
- دو لکه کنار بدن به دلیل تجمع مواد غذایی درون روده و شفاف بودن جلد بدن
- رنگ بدن متغیر:
- بهار و تابستان: سبز مایل به زرد
- پاییز و زمستان: قرمز (به دلیل برون فرستادن مواد غذایی از بدن)
- برجستهترین شناسه: تنیدن تار در پشت برگها
زمان حداکثر خسارت
اواخر مرداد و اواسط شهریور
علائم خسارت
- برنزه شدن برگها
- قهوهای و خشک شدن برگها (در صورت تراکم بالای آفت)
روشهای کنترل
کنترل بیولوژیک: استفاده از دشمنان طبیعی در کشتزار
کنترل شیمیایی: در صورت بالا بودن جمعیت، استفاده از سم فن پیروکسی میت
۳. سن سبز یونجه
معرفی آفت
این آفت میتواند در تمام مراحل رشدی یونجه باعث بیماری شود و از گیاه تغذیه کند و سبب ایجاد زوال روی گیاه میشود.
نحوه زمستانگذرانی
به صورت تخم روی خاک یا طوقه و همچنین روی علفهای هرز
زمان ظهور
زمانی که دمای هوا به ۲۰ درجه میرسد، پورهها از تخم خارج شده و در ساعات گرم روز شروع به فعالیت میکنند.
روشهای کنترل
روش زراعی:
برداشت زودهنگام یونجه با دروگر بشقابی به صورت کف بر انجام میگیرد تا حالت زمستانه تخم همراه محصول برداشت شود.
روش شیمیایی:
سمومی مثل سومیسیدین، فوزالن و زولون در کنترل آفت مؤثر هستند.
روش بهداشتی:
از بین بردن علفهای هرز محل زمستانگذرانی
۴. سرخرطومی برگ یونجه
معرفی آفت
این آفت جزو مهمترین آفات یونجه در ایران و بیشتر نقاط جهان است. این آفت در دوران لاروی و هم در دوران بلوغ به برگ و ریشه یونجه حمله میکند و باعث ایجاد خسارت میشود.
مشخصات ظاهری
- حشره کامل: سرخرطومی کوچک به رنگ قهوهای تا خاکستری
- تخم: لیمویی مایل به زرد با پوسته شفاف که به تدریج کدر میشود
بیولوژی
- لاروها و بخش بزرگی از تخمها در سرمای منفی ۶ درجه از بین میروند
- زمستانگذرانی در بقایا و علفهای هرز
- شروع فعالیت حشرات کامل: اواخر زمستان (دمای بالای ۱۷ درجه)
- یک نسل در سال دارد
- دوره تخمگذاری طولانی است
- زمان ظهور حشرات زمستانگذران: اسفند تا اردیبهشت
- حضور لاروها در سطح مزرعه: تا شهریور
زمان بیشترین خسارت
چین اول (بیشترین خسارت محسوس)
نحوه خسارت
- حشره کامل با خرطوم خود از شیره گیاه تغذیه میکند
- لاروها از جوانههای انتهایی، ساقه و برگ تغذیه میکنند
- علائم: سوراخ شدن برگ و سفید شدن بعضی برگها
تأثیر شرایط آب و هوایی
- بهار گرم: خسارت بیشتر
- بهار خنک: رشد گیاه بیشتر از آفت، خسارت چشمگیر نیست
روشهای کنترل
کنترل بیولوژیک:
توسط شکارگران طبیعی مانند کفشدوزک هفت نقطهای
کنترل شیمیایی (آخرین راهکار):
استفاده از سمومی مانند فن والریت، فوزالن، اکامت، کارباریل و کلرپیریفوس
روش زراعی:
استفاده از ارقام مقاوم (راحتترین راه)
۵. سوسک ریشه خوار یونجه
معرفی آفت
سوسک ریشه خوار یونجه در مرحله لاروی به ریشه یونجه صدمه میزند.
نحوه خسارت
لاروها با قطعات دهانی ساینده خود از بافتهای مرکزی ریشه تغذیه میکنند و مواد حاصل از تغذیه به صورت خاک اره متراکم در داخل ریشه آلوده باقی میماند.
بیولوژی
- دوره لاروی: طولانیترین مرحله زندگی حشره
- زمستانگذرانی: به صورت لاروی درون ریشه آلوده یونجه
- دارای ۴ سن لاروی است
- در بهار: لاروها داخل ریشه آلوده به شفیره تبدیل میشوند
- حشره بالغ: ریشه را در محل طوقه سوراخ میکند و از خاک خارج میگردد
- تخمگذاری: در اطراف ریشه
روشهای کنترل
کف بر کردن:
یکی از عوامل پایداری حشرات کامل در داخل مزرعه، وجود بقایای گیاه میزبان است. در مزرعهای که به صورت دستی با داس برداشت میگردد یا توسط دروگرهای بشقابی کاملاً کف بر شود، پناهگاه مناسبی برای پناه گرفتن حشرات کامل در زمستان وجود نخواهد داشت.
چراندن مزرعه:
کلیه اقداماتی که در راستای کاهش مقدار بقایای گیاهی در سطح مزرعه انجام میگیرد، در کاهش جمعیت فرم زمستانگذران آفت مؤثر است.
شخم و برگرداندن خاک:
بررسیهای انجام شده نشان داده است که در مزارع یونجه عمر بیش از ۴ سال تولید محصول اقتصادی نیست، لذا برگرداندن مزرعه و اجرای تناوب زراعی صحیح در کاهش جمعیت آفت مؤثر است.
۶. بیماری جاروی جادوگر یونجه
معرفی بیماری
بیماری جارویی یونجه یکی از عوامل ایجاد کننده خسارات عمده و جبرانناپذیر است.
خسارت اقتصادی
- کاهش شدید تولید علوفه
- تشکیل نشدن بذر
- محدود شدن تعداد چینهای برداشتی (به ویژه در مناطق گرمسیر)
نحوه انتقال
- در طبیعت توسط زنجرکها منتقل میشود
- از طریق پیوند زدن و گیاه انگلی سس نیز قابل انتقال است
نشانههای بیماری
| نشانه | توضیح |
|---|---|
| کوتولگی بوتهها | کاهش ارتفاع گیاه |
| زردی و بدشکلی برگها | تغییر رنگ و شکل برگ |
| کاهش فاصله میان گرهها | فشردگی بوته |
| سبز شدن رنگ گلبرگها | تغییر رنگ طبیعی گل |
| رشد جوانههای داخل گل | رشد غیرعادی |
| عقیم ماندن گل | تشکیل نشدن بذر |
مناطق خسارت
اکثر خسارتهای این بیماری به نواحی نیمه بیابانی نظیر اصفهان و یزد تعلق دارد.
روشهای کنترل
۱. تعیین نقاط آلوده و انهدام فوری آنها در صورت تشخیص بیماری
۲. سمپاشی نقاط بیماریزا با حشرهکشهای قوی بعد از هر چین و انهدام فوری مزرعه
۳. زیر نظر گرفتن مزارع مجاور در مناطقی که بیماری حالت اپیدمی دارد
۴. حذف تدریجی مزارع قدیمی
۵. کشت مزارع جدید با رعایت فاصله مناسب
۶. جلوگیری از انتقال علوفه تر آلوده به مزارع دیگر
۷. بیماری لکه آجری یونجه
معرفی بیماری
از بیماریهای شایع یونجه در خوزستان است.
میزان خسارت
روی رقم یونجه بغدادی تا ۸۸ درصد تخمین زده شده است (روی یونجههای وحشی مشاهده نشده است).
علائم بیماری
- ظهور لکههای آجری رنگ با حاشیه قهوهای روی برگهای یونجه
- با شدت گرفتن بیماری، بوتههای آلوده زرد و خشک میشوند
زمان ظهور علائم
حداکثر پس از بارندگی (زمانی که رطوبت هوا زیاد است)
روشهای کنترل
روش زراعی:
برداشت محصول پس از ظهور اولین لکهها، مانع گسترش قارچ میشود و از خشک شدن و مرگ بوتهها جلوگیری میکند.
روش اصلاحی:
کشت ارقام مقاوم یا متحمل (در صورتی که بتواند از نظر میزان محصول با گیاه اصلی منطقه رقابت کند)
۸. بیماری ویروس موزاییک یونجه
معرفی بیماری
این بیماری در بذر یونجه وجود دارد و منتقل میشود. بیش از ۸۰ درصد مزارع یونجه را آلوده میکند و یکی از منابع مهم آلودگی ویروسی برای سایر گیاهان میزبان است.
نحوه انتقال
- به شیوه مکانیکی
- با کمک شتهها در مزارع
زمان ظهور علائم
در شرایط خنک بهار و پاییز روی یونجههای حساس ظاهر میشود.
علائم بیماری
- لکههای ابلق همراه با بدشکلی
- چروکیدگی برگچهها
- بدشکلی ساقه
- کوتولگی
- کاهش تولید مواد مغذی
- افزایش جوانههای پایین بوته
- تولید ساقههای ضعیف با برگهای کوچک و آلوده
میزان خسارت
از سال سوم به بعد، آلودگی موجب کمی رشد و کوچک و ریز ماندن برگهای یونجه میگردد. خسارت اقتصادی میتواند بسیار شدید باشد.
روشهای کنترل
روش اصلاحی:
استفاده از ارقام مقاوم به شته نقش بالایی در کنترل بیماری دارد.
نکته مهم: عامل بیماری همیشه پس از سپری شدن مدت زمانی میزبان را دور میزند و دوباره در گیاهان مقاوم به بیماری ظاهر میشود.
جمعبندی و نتیجه گیری
یونجه از مهمترین گیاهان علوفهای برای دامداران در ایران و سطح جهان است. با توجه به اهمیت کشت یونجه در کشور، انتظار میرود از مقدار کمتری سموم کشاورزی استفاده شود تا برای دام و انسان خطرآفرین نباشد و با این کار به حفظ محیط زیست کمک کنیم.
خلاصه آفات و بیماریهای یونجه:
| ردیف | آفت یا بیماری | نوع | مهمترین روش کنترل |
|---|---|---|---|
| ۱ | شته خالدار یونجه | آفت | سموم سیستمیک |
| ۲ | کنه تارتن دو لکهای | آفت | فن پیروکسی میت |
| ۳ | سن سبز یونجه | آفت | برداشت کف بر + سموم |
| ۴ | سرخرطومی برگ یونجه | آفت | ارقام مقاوم + کفشدوزک |
| ۵ | سوسک ریشه خوار یونجه | آفت | کف بر کردن + تناوب |
| ۶ | جاروی جادوگر یونجه | بیماری | انهدام نقاط آلوده |
| ۷ | لکه آجری یونجه | بیماری | برداشت زودهنگام |
| ۸ | ویروس موزاییک یونجه | بیماری | ارقام مقاوم به شته |