سامانه مزرعه
2 سال پیشاز دیرباز گندم یکی از مهمترین غلات و از قدیمیترین گیاهان شناخته شده در جهان به حساب میآید. از همین رو حفاظت از آن در برابر تنشهای زنده و غیرزنده بسیار مهم و کاربردی است. گندم در طول زندگی خود مورد حمله بسیاری از آفات خسارتزا قرار میگیرد که هر کدام به نحوی روی عملکرد آن تأثیر میگذارد.
در این مقاله به بررسی مهمترین آفات گندم شامل سوسک قهوهای، سن گندم، تریپس، شته روسی، سوسک سیاه، کنه قهوهای و ملخ (آسیایی، صحرایی و مراکشی) میپردازیم و روشهای کنترل و پیشگیری هر یک را شرح میدهیم.
۱. سوسک قهوهای گندم – Anisoplia spp
معرفی آفت
سوسک دانهخوار یا سوسک قهوهای گندم با بدنی سیاه رنگ و براق است.
مشخصات ظاهری:
- تخم: قهوهای گرد و سفید
- لارو: دارای سر و پای قهوهای، بدن سفید
- شفیره: قهوهای مایل به زرد
نحوه خسارت
سوسک قهوهای گندم در دو مرحله لاروی و حشره کامل خسارت میزند:
خسارت حشره کامل:
تغذیه از دانههای خوشههای گندم باعث تخریب آنها میشود.
خسارت لاروی (خسارت اصلی):
- تغذیه از ریشه گیاه و ضعیف کردن آن
- حمله به گندم پاییزه تازه جوانه زده
- قطع شدن ریشه و طوقه
- از بین رفتن بوتههای جوان
- شکستگی یا سوراخ شدن دانههای گندم
روشهای کنترل
۱. استفاده از ارقام مقاوم
۲. کاشت زودهنگام (در صورت امکان)
۳. داشتن برنامه غذایی اصولی و مناسب
۴. بازدید و بررسی مزرعه بعد از سبز شدن
۵. جمع آوری حشرات کامل به محض شناسایی
۶. برداشت زودهنگام به محض قابل برداشت بودن مزرعه
۷. شخم عمیق بلافاصله بعد از برداشت
۸. یخ آب زمستانه برای نابودی فرم زمستانگذران آفت
۲. سن گندم – Eurygaster integriceps
معرفی آفت
سن گندم یکی از مهمترین آفات گندم در ایران است که بیشتر زمینهای زراعی گرم و خشک (با باران کم در بهار) را در هر مرحله از رشد مورد حمله قرار میدهد.
عوامل مؤثر در گسترش آفت:
- دما
- میزان بارندگی
- وسعت کشتزار
- کشت دیم
مشخصات ظاهری:
حشرهای بیضی شکل به رنگ قهوهای و زرد خاک که در اردیبهشت ماه تا تیر شیوع بیشتری دارد.
نحوه خسارت
خسارت حشره بالغ:
آسیب به جوانه مرکزی، برگ و سنبلهها
خسارت پورهها:
تغذیه از دانه و ایجاد خسارت اقتصادی
علائم خسارت:
- خشک شدن محل نیش برگ
- اختلال در فتوسنتز و رشد گیاه
- سفید و پوک شدن خوشههای گندم
- آسیب به دانه یا تمام خوشه
روشهای کنترل
۱. اجتناب از زراعت در مراتعی که پوشش گیاهی آنها از بین رفته است
۲. استفاده از روشهای بیولوژیک (زنبورها و مگسهای پارازیتوئید)
۳. استفاده از ارقام زودرس گندم
۴. جایگزینی جو به جای گندم در مناطق آلوده
۵. استفاده از کودهای تقویتی مناسب برای افزایش مقاومت گیاه
۳. تریپس گندم – Haplothrips tritici
معرفی آفت
تریپس یا ریشکبال یکی از آفات خسارتزای گندم است که در اکثر مناطق کشور انتشار دارد.
میزبانان:
گندم، جو، چاودار، ذرت، برنج و غیره
مشخصات ظاهری:
- حشره کامل: قهوهای رنگ
- تخم: لوبیا شکل، سفید رنگ
- پوره: زرد متمایل به قرمز
نحوه خسارت
خسارت تریپس شبیه به خسارت نماتد در گندم است و گاهی با آن اشتباه گرفته میشود.
نحوه خسارت:
- پورههای قرمز رنگ در لای برگ گندم زندگی میکنند
- تغذیه از مواد غذایی برگ، گل و خوشه گندم
- ظهور لکههای زرد رنگ بر روی برگ
- نرمی و چروکیدگی دانههای گندم
- خمیدگی خوشهها
نکته مهم: خسارت این آفت در مزارع گندم آبی بیشتر است و باعث کاهش وزن هزار دانه میشود.
روشهای کنترل
۱. استفاده از ارقام مقاوم
۲. شخم عمیق پس از برداشت
۳. جمع آوری بقایا از مزرعه
۴. رعایت تناوب زراعی با دیگر گیاهان
۵. استفاده از حشرهکشهای دیمتوات و پریمور
۴. شته روسی گندم – Diuraphis noxia
معرفی آفت
شته روسی گندم در شرایط آب و هوای گرم و خشک بیشتر زندگی میکند، ولی در آب و هوای بارانی نیز قادر به ادامه حیات است.
مشخصات ظاهری:
- رنگ: سبز
- شکل بدن: دوکی شکل
نحوه خسارت
حشره کامل با تغذیه از بوتههای گندم باعث ایجاد علائم زیر میشود:
- ایجاد نوارهای طولی سفید یا بنفش در سطح برگ
- ریزش دانههای گندم
- بدفرمی ریشکها و سنبلهها
- خشک شدن کامل بوتهها (در صورت شدت خسارت)
روشهای کنترل
۱. استفاده از ارقام مقاوم
۲. تنظیم تاریخ کاشت
۳. داشتن برنامه کوددهی اصولی
۴. استفاده از سموم پریمور و دیمتوات
۵. سوسک سیاه گندم – Zabrus tenebrioides
معرفی آفت
سوسک سیاه از آفات گندم است.
مشخصات ظاهری:
- حشره کامل: قهوهای مایل به سیاه
- لارو: قهوهای رنگ
- تخم و شفیره: سفید رنگ
نحوه خسارت
خسارت لاروی:
لاروها هنگام خروج از تخم، خسارت خود را با تغذیه از برگ گندم شروع میکنند. با ادامه روند، برگها و جوانههای گندم خشک میشوند.
خسارت حشره کامل:
حشرات کامل در اواخر بهار تا اوایل تابستان در مزرعه ظاهر شده و از خوشههای گندم تغذیه میکنند.
روشهای کنترل
۱. استفاده از ارقام مقاوم
۲. داشتن برنامه غذایی و کوددهی اصولی
۳. رعایت تناوب زراعی با نخود، آفتابگردان و کلزا
۴. جمع آوری و سوزاندن بقایای آلوده از سطح مزرعه
۵. استفاده از سم دورسبان با دیدن اولین علائم خسارت (زیر نظر گیاهپزشک)
۶. کنه قهوهای گندم – Petrobia latens Muller
معرفی آفت
یکی دیگر از آفات مخرب گندم، کنه قهوهای میباشد.
میزبانان:
گندم، جو، یونجه، ذرت، حبوبات، گل گندم، شاه تره، بومادران و غیره
مشخصات ظاهری:
- حشره کامل: درشت، دارای ۴ جفت پا، به رنگ قهوهای یا زرد
- تخم زمستانه: قرمز رنگ
- تخم تابستانه: سفید رنگ
- لارو: صورتی روشن (پس از تغذیه تیره شده و به رنگ قهوهای در میآید)
نحوه خسارت
لارو کنه قهوهای گندم در اواخر فروردین ماه تا اواسط اردیبهشت ماه (هنگام پنجه زنی و قبل از به ساقه رفتن گندم) باعث ایجاد خسارت میشود.
علائم خسارت:
- ضعیف شدن بوته گندم
- کاهش تعداد پنجههای تولیدی در خوشهها
- زرد شدن برگهای مورد حمله از انتها
- خشک شدن برگها پس از مدتی
روشهای کنترل
۱. استفاده از ارقام مقاوم
۲. رعایت تناوب زراعی با گیاهان غیر میزبان
۳. شخم عمیق پس از برداشت
۴. استفاده از سموم کنهکش زیر نظر کارشناس
۷. ملخ (آسیایی، صحرایی و مراکشی)
معرفی آفت
ملخها یکی از خطرناکترین آفات برای گندم محسوب میشوند.
ملخ آسیایی:
به فرم تخم زمستانگذرانی کرده و با شروع فصل شروع به خسارت میزند.
ملخ مراکشی:
در زمینهای سفت با خاک رسی تخم ریزی میکند. در خاک نرم و دارای رطوبت قادر به تخمگذاری نیست.
ملخ صحرایی:
در ایران شیوع کمتری دارد، ولی در صورت مساعد بودن شرایط محیطی میتواند شیوع پیدا کرده و به زمینهای اطراف نیز خسارت وارد کند.
روشهای کنترل
روش شیمیایی (محلول پاشی):
- سم کاراته زئون
- سم فنیتروتیون
- سم دلتامترین
- سم سوین
روش فیزیکی:
- گردپاشی در مزرعه با گچ یا پودر تالک
روش طعمه مسموم:
استفاده از طعمه مسموم برای کنترل جمعیت ملخ
جمعبندی و نتیجه گیری
گندم به عنوان قوت غالب مردم جهان، همواره در معرض حمله آفات مختلف قرار دارد. در این مقاله با ۷ گروه از مهمترین آفات گندم آشنا شدیم:
| آفت | نوع خسارت اصلی | مهمترین روش کنترل |
|---|---|---|
| سوسک قهوهای | لارو: ریشه / کامل: دانه | شخم عمیق + یخ آب زمستانه |
| سن گندم | برگ، ساقه، دانه | ارقام مقاوم + کنترل بیولوژیک |
| تریپس | برگ، گل، خوشه | ارقام مقاوم + تناوب زراعی |
| شته روسی | برگ (نوارهای سفید و بنفش) | ارقام مقاوم + تنظیم تاریخ کاشت |
| سوسک سیاه | برگ، جوانه، خوشه | تناوب زراعی + سم دورسبان |
| کنه قهوهای | برگ (زرد شدن از انتها) | ارقام مقاوم + کنهکش |
| ملخ | برگ، خوشه | سموم مختلف + گردپاشی |
استفاده از روشهای صحیح و اصولی برای جلوگیری و کاهش خسارت ناشی از آفات گندم بسیار مهم و حائز اهمیت است، زیرا گندم غلات غالب در رژیم غذایی تمام مردم جهان است و کیفیت دانههای تولید شده در بهبود کیفیت و امنیت غذایی نقش اساسی دارد.
توصیه میشود کشاورزان با رعایت اصول زراعی مانند تناوب، استفاده از ارقام مقاوم، شخم عمیق و در صورت نیاز استفاده به موقع از سموم مجاز زیر نظر کارشناس، از خسارت این آفات جلوگیری کنند.